Hafta sonu sadece bir tişört almak veya küçük bir kahve içmek için girdiğiniz alışveriş merkezinden, elinizde üç dolu poşetle ve planladığınızdan saatler sonra çıktığınız oldu mu? Dışarı adım attığınızda havanın çoktan karardığını fark edip "İçeride ne kadar kalmışım, zaman ne çabuk geçmiş!" diye şaşırdığınız o an, aslında sizin zaman yönetimindeki başarısızlığınız değildir. Bu durum, AVM mimarlarının ve perakende psikologlarının üzerinizde uyguladığı, saniyesi saniyesine hesaplanmış devasa bir illüzyonun kusursuz şekilde çalıştığının kanıtıdır. Mimarlık literatüründe "Gruen Etkisi" olarak bilinen bu tasarım felsefesi; sizi dış dünyadan, güneş ışığından ve zamandan tamamen kopararak, mantıklı bir tüketiciden "dürtüsel bir alıcıya" dönüştürmek için kurgulanmıştır.
Modern alışveriş merkezleri, ürünlerin satıldığı beton binalar değil; insan psikolojisini hacklemek üzere tasarlanmış devasa birer kumarhanedir. Avusturyalı mimar Victor Gruen, 1950'lerde ilk kapalı alışveriş merkezini tasarladığında amacı, insanların hava şartlarından etkilenmeden sosyalleşebileceği, tıpkı eski Avrupa meydanlarına benzeyen güvenli bir "yaşam alanı" inşa etmekti. Ancak kapitalizm, Gruen'in bu masum fikrini aldı ve onu bir tüketim makinesine dönüştürdü. Öyle ki, Victor Gruen hayatının son yıllarında kendi icat ettiği bu devasa komplekslerden nefret ettiğini açıkladı. Bugün bir AVM'nin döner kapısından içeri girdiğinizde, dışarıdaki kimliğinizi, saati, hava durumunu ve sorunlarınızı dışarıda bırakmanız istenir. Çünkü "kaybolmuş" ve "zamanı unutmuş" bir insan, para harcamaya en meyilli insandır.
Bir AVM'nin veya hipermarketin koridorlarında gezerken etrafınıza dikkatlice bakın. Duvarlarda tek bir duvar saati göremezsiniz. Mağazaların dış cepheye bakan pencereleri yoktur (varsa da üzeri devasa reklam panolarıyla veya vitrin raflarıyla tamamen kapatılmıştır).
Bu mimari tercihin tek bir amacı vardır: Biyolojik saatinizi bozmak. İnsanlar gün ışığını gördüklerinde zamanın akışını hissederler. Eğer içeride pencereler olsaydı ve güneşin batmaya başladığını, havanın karardığını veya yağmurun başladığını görseydiniz, beyniniz otomatik olarak "Geç oldu, artık eve gitmeliyim" komutunu verirdi. AVM yöneticileri bu düşünceyi engellemek için içeriyi "Sürekli Gündüz" modunda tutarlar. Tepeden vuran ve gölge yapmayan güçlü floresan ve LED aydınlatmalar, beyninize sürekli öğlen saatlerinde olduğunuz sinyalini gönderir. Saati veya havanın karardığını fark etmediğinizde, alışverişe harcadığınız süre saatlerce uzar.
Büyük bir markete girdiğinizde ekmek, süt veya yumurta gibi en temel ve en çok satılan ihtiyaçların neden her zaman mağazanın en arka, en dip köşesinde olduğunu hiç düşündünüz mü? Bu kural "Bumerang Etkisi"dir. Sadece bir ekmek alıp çıkmak isteyen müşteri, o ekmeğe ulaşmak için yüzlerce metre yürümek, rengarenk ambalajlı ürünlerin, cipslerin, çikolataların ve elektronik eşyaların sergilendiği onlarca koridoru geçmek zorundadır. Yolda mutlaka aklında olmayan birkaç ürünü sepete atar.
AVM'lerde ise bu labirent etkisi daha da profesyoneldir. Yürüyen merdivenler asla üst üste ve yan yana konmaz. Bir üst kata çıktığınızda, bir sonraki kata çıkmak için tüm katı "U" şeklinde dolaşmanız, onlarca mağazanın vitrininin önünden geçmeniz gerekir. Mimarlar, yürüyüş yollarını dümdüz değil, hafif kavisli tasarlar. Dümdüz bir koridor size hedefinizi gösterir ve hızlıca yürümenizi sağlar; ancak kavisli bir koridorda bir sonraki dönemeçte ne olduğunu merak eder ve adımlarınızı yavaşlatırsınız.
İçeride duyduğunuz müzik, rastgele seçilmiş bir radyo kanalı değildir. Mağaza içindeki müzikler, kalp atış hızınızın altına inecek şekilde, dakikada ortalama 60-70 vuruşluk (BPM) "Slow" (yavaş) ritimlerden seçilir. İnsan bedeni, duyduğu ritme uyum sağlama eğilimindedir. Yavaş müzik duyduğunuzda adımlarınız yavaşlar, vitrinlerin önünde daha uzun süre oyalanırsınız ve detayları incelersiniz. Ancak aynı AVM'nin "Fast Food" katına (Yemek Alanına) çıktığınızda, müziğin temposu aniden hızlanır. Çünkü orada hızlıca yemeğinizi yemeniz ve masayı yeni müşterilere devredip tekrar alışveriş alanına dönmeniz istenir.
Bir diğer büyük tuzak ise yönelimdir. İnsanların büyük çoğunluğu sağ elini kullandığı için, geniş bir alana girdiklerinde istemsizce sağa doğru yönelirler. Bu yüzden büyük marketlerde taze meyve ve sebze reyonları hep sağ taraftadır. Meyve-sebzenin canlı renkleri ve tazeliği, beyninizde "Sağlıklı şeyler alıyorum" illüzyonu oluşturarak endorfin salgılatır. Bu iyi hissetme hali, ilerleyen koridorlarda sağlıksız abur cuburları veya pahalı eşyaları alırken duyacağınız suçluluk hissini peşinen bastırır.
Eğer pahalı saatlerin veya lüks kıyafetlerin satıldığı bir alana girerseniz, zemin aniden sert mermerden kalın ve yumuşak bir halıya dönüşür. Halı, beyninize lüks, konfor ve rahatlama mesajı verir; adımlarınız yavaşlar ve o alanda daha fazla vakit geçirirsiniz.
Süpermarketlerin indirim reyonlarında ise yer karoları kasıtlı olarak küçük boyutlu (dar derzli) seçilir. Alışveriş arabasını o alanda sürerken tekerlekler derz aralarından daha hızlı "tık-tık-tık" diye geçer. Araba aslında yavaş gitmesine rağmen, tekerlekten gelen bu hızlı ses beyninizi "Çok hızlı gidiyorum, yavaşlamalıyım" diye kandırır. Siz arabayı yavaşlattığınızda ise gözünüz daha fazla indirim etiketine takılır. Kısacası, bir AVM'nin kapısından girdiğiniz andan itibaren özgür iradeniz büyük ölçüde devreden çıkar. Siz sadece ihtiyacınız olanı aldığınızı sanırsınız; ancak mimari, ışık, ses ve koku, o poşetleri dolduran asıl görünmez ellerdir.
Google Play
App Store
