Çalışma iznine muafiyet geldi! Murat Bal, iş hayatında değişen dengeleri saydı

İçişleri Bakanlığı tarafından alınan yeni bir karar, Türkiye'nin iş gücü piyasasında önemli bir değişikliğin önünü açtı. İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi tarafından duyurulan kararla birlikte, geçici koruma kapsamındaki yabancılar için çalışma izni alma zorunluluğu kaldırıldı.

Bu düzenleme, özellikle tarım, tekstil, imalat, inşaat ve gıda üretimi gibi yerli iş gücü bulmakta zorlanılan sektörleri rahatlatmayı hedefliyor. Gazeteci Fuat Uğur'un da geçtiğimiz günlerde gündeme taşıdığı bu gelişme çalışma hayatını hareketlendirdi. Peki bu kararın ekonomi ve çalışma hayatına olumlu ve olumsuz yönleri neler olur? Sosyal Güvenlik Müşaviri ve Ekonomist Murat Bal, Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş'a çok çarpıcı değerlendirmelerde bulundu.

Düzenlemeyi, Türkiye'nin mevcut iş gücü piyasası dinamikleri açısından nasıl değerlendiriyorsunuz?

Murat Bal: Bu düzenleme, iş gücü piyasasının mevcut gerçekleri dikkate alındığında idari yükü azaltmayı hedefleyen bir adım olarak değerlendirilebilir. Türkiye'de özellikle düşük vasıflı iş gücü gerektiren sektörlerde uzun süredir ciddi bir işçi temin sorunu yaşanmaktadır. Tarım, tekstil, imalat, inşaat, gıda üretimi ve mevsimlik hizmet sektörlerinde işverenler yerli iş gücü bulmakta zorlanmaktadır.

Yabancı çalışma izni süreçlerinin bürokratik yapısı nedeniyle birçok işveren kayıt dışına yöneliyor veya işçi temininde güçlük yaşıyordu. Çalışma izni zorunluluğunun kaldırılması, bu bürokrasiyi azaltarak işverenlerin yasal istihdama yönelmesini kolaylaştırabilir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus, çalışma izni prosedürünün kaldırılmasının denetimin kaldırılması anlamına gelmemesidir. SGK bildirimi, ücret ödemeleri, iş sağlığı ve güvenliği hükümleri ile İş Kanunu kapsamındaki tüm yükümlülüklerin aynı şekilde devam etmesi gerekir. Aksi halde düzenleme kayıtlı istihdamı artırmak yerine kayıt dışılığı meşrulaştıran bir algıya dönüşebilir.

Bu kararın, özellikle iş gücü açığı yaşayan sektörlerde (sanayi, tarım, hizmet vb.) kayıtlı istihdam ve işveren operasyonları üzerinde ne gibi kısa ve orta vadeli etkileri olmasını bekliyorsunuz?

Murat Bal: Kısa vadede işverenlerin insan kaynağına erişimi kolaylaşacaktır.
Özellikle;
• tarım,
• tekstil,
• ayakkabı,
• mobilya,
• gıda sanayi,
• lojistik,
• konaklama,
• restoran işletmeleri
gibi personel devir hızının yüksek olduğu sektörlerde işe alım süreçleri hızlanacaktır.

İşveren;
• Azalan bürokratik süreçler,
• Kısalan işe başlatma süreci (izin prosedürü kaynaklı uzama)
• Daha fazla planlanabilir üretim sebebiyle daha etkin iş piyasası oluşacaktır.

Orta vadede ise doğru denetim mekanizması kurulabilirse kayıtlı istihdam oranında artış görülebilir. Çünkü daha önce çalışma izni alınamadığı için kayıt dışı çalıştırılan kişilerin SGK sistemine dahil edilmesi mümkün olacaktır. Ancak ücretlerin baskılanması, haksız rekabet ve sosyal güvenlik primlerinin eksik bildirilmesi gibi riskler de göz ardı edilmemelidir.

ÇALIŞMA İZNİ MUAFİYETİ TEK BAŞINA KAYIT DIŞILIĞI AZALTAMAZ

Bu yeni düzenleme, kayıt dışı istihdamla mücadele stratejisini nasıl şekillendirecektir?

Murat Bal: Eğer düzenleme yalnızca çalışma izni prosedürünü kaldırıp etkin denetim mekanizmasını güçlendirmezse beklenen sonucu vermeyebilir. Kayıt dışı istihdamla mücadelede temel sorun çalışma izni değildir. Asıl sorun; sigorta prim maliyetleri, yüksek işçilik giderleri, denetim eksikliği, düşük yaptırım algısıdır.

Dolayısıyla çalışma izni muafiyeti tek başına kayıt dışılığı azaltacak bir araç değildir. Burada önemli bir hukuki ayrımı yapmak gerekiyor. Kamuoyunda "çalışma izni zorunluluğu kaldırıldı" şeklinde yer alan haberler, bu kişilerin kayıt dışı çalışabileceği veya SGK bildirimi yapılmayacağı anlamına gelmez. Eğer düzenleme gerçekten çalışma izni prosedürüne ilişkin bir muafiyet getiriyorsa, bu yalnızca yabancılar mevzuatı açısından bir kolaylıktır; iş ve sosyal güvenlik mevzuatını ortadan kaldırmaz.

Benim değerlendirmem şu şekildedir:

Çalışma izni ile sosyal güvenlik tescili birbirinden farklı hukuki müesseselerdir. Çalışma izni muafiyeti, SGK'ya sigortalı bildirim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Başarılı olabilmesi için; SGK denetimlerinin artırılması, elektronik çapraz veri analizlerinin yaygınlaştırılması, ücretlerin banka üzerinden eksiksiz ödenmesi, yabancı çalışanların SGK kayıtlarının anlık izlenmesi gibi uygulamalarla desteklenmesi gerekir. Bu bütüncül yaklaşım sağlanırsa kayıt dışılıkla mücadelede olumlu sonuç alınabilir.

ÜCRETLERDE AŞAĞI YÖNLÜ BASKI TÜM SEKTÖRÜ SARSAR

Çalışma izni muafiyetinin, yerli iş gücüne etkisi ne olacaktır?

Murat Bal: Bu konu oldukça hassastır. Bir tarafta işverenlerin işçi bulamama sorunu bulunurken diğer tarafta yerli çalışanların ücret ve istihdam endişeleri bulunmaktadır. Eğer yabancı işçiler; aynı ücret, aynı sosyal güvenlik, aynı çalışma saatleri, aynı iş hukuku kuralları çerçevesinde çalıştırılırsa yerli çalışan üzerinde ciddi bir olumsuz etki oluşmayabilir. Ancak uygulamada yabancı iş gücünün daha düşük ücretlerle çalıştırılması halinde; ücretlerde aşağı yönlü baskı, genç işsizliğinde artış, kayıt dışı rekabet, iş barışının bozulması gibi riskler ortaya çıkabilir. Dolayısıyla burada belirleyici unsur düzenlemenin kendisinden ziyade denetim kapasitesi ve devletin iş piyasasında uygulayacağı düzenlemeler olacaktır.

Bu düzenlemenin çalışma hayatı ve ekonomide uzun vadeli riskleri veya fırsatları nelerdir?

Murat Bal: Uzun vadede hem önemli fırsatlar hem de ciddi riskler bulunmaktadır.
Fırsatlar
• İş gücü arzının sürdürülebilir hale gelmesi,
• Üretim kapasitesinin korunması,
• İhracat yapan sektörlerin rekabet gücünün desteklenmesi,
• Kayıtlı istihdamın artırılması,
• SGK prim gelirlerinin yükselmesi,
• Vergi tabanının genişlemesi.
Riskler
• Yerli iş gücü ücretlerinde baskı oluşması,
• Düşük ücretli çalışma modelinin kalıcı hale gelmesi,
• İşverenler arasında maliyet odaklı haksız rekabetin artması,
• Sosyal uyum sorunlarının derinleşmesi,
• İş piyasasında ikili bir ücret yapısının oluşması.

İŞVERENLERE KRİTİK 5510 SAYILI KANUN UYARISI

Baktığımızda bu düzenlemenin başarısı, yalnızca çalışma izni zorunluluğunun kaldırılmasına değil; SGK denetimleri, vergi uygulamaları, iş müfettişi kontrolleri ve etkin kayıt dışı istihdam politikalarıyla birlikte yürütülmesine bağlı olacaktır. Doğru denetim mekanizmalarıyla desteklenirse iş gücü piyasasının ihtiyaçlarına çözüm üretebilir. Ancak denetim zafiyeti yaşanması halinde hem yerli çalışanların hakları hem de kayıtlı çalışma düzeni açısından yeni sorunların ortaya çıkması kaçınılmaz olacaktır.

Çalışma izni ile sosyal güvenlik tescili birbirinden farklı hukuki müesseselerdir. Çalışma izni muafiyeti, SGK'ya sigortalı bildirim yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Bence burada en kritik soru şudur: Çalışma izni muafiyeti getirildiğinde, bu kişilerin SGK'ya hangi usulle bildirileceği ve denetimin nasıl yapılacağı net olarak düzenlenmiş midir? Eğer SGK bildirimi zorunluluğu devam ediyor ve dijital denetim mekanizmaları güçlendiriliyorsa, bu düzenleme kayıtlı istihdamı artırabilir.

Ancak uygulamada "çalışma izni de yok, SGK bildirimi de yapılmıyor" gibi bir anlayış oluşursa, bu yalnızca yabancı çalışanların hak kaybına değil; aynı zamanda haksız rekabete, prim kaybına ve kayıt dışı istihdamın büyümesine neden olur. Dolayısıyla çalışma izni muafiyeti hiçbir şekilde "sigortasız çalışma serbestisi" anlamına gelmez. İşverenlerin 5510 sayılı Kanun, 4857 sayılı İş Kanunu ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatından doğan yükümlülükleri aynen devam etmektedir. Bu hususun özellikle kamuoyuna doğru anlatılması büyük önem taşımaktadır.

İLGİLİ HABERLER

En düşük emekli maaşı değişecek! Murat Bal zamlı net rakamı verdi

Altın ne zaman yükselecek? Sefer Humar'dan ölümcül kesişme bombası!

Her 3 ölümden biri kalp kaynaklı! Türkler nerede hata yapıyor? Dr. Türker Pabuçcu’dan hayat kurtaran tavsiye