Derinlemesine Analiz, Teyitli Haber! Tıkla ve favori kaynağın yap.
Türkiye, yaz mevsiminin en kritik dönemlerinden birini yaşıyor. Antalya'nın Alanya, Serik, Kumluca ve Kaş, Muğla'nın Seydikemer ve Fethiye, Balıkesir'in Gömeç, Mersin'in Aydıncık ve İzmir'in Bornova ilçelerinde peş peşe çıkan orman yangınları ekipleri alarma geçirirken, sıcak hava dalgaları ve kuraklık tehlikenin boyutunu bir kez daha gözler önüne serdi.
HABERİN ÖZETİ
Okunma süresi 32 saniyeye düşürüldü.
Okunma süresi 32 saniyeye düşürüldü.
ÖZETİ PAYLAŞ
Uzmanlar, yaz mevsiminin devam etmesiyle birlikte orman yangını riskinin henüz sona ermediği uyarısında bulundu.
İstanbul Teknik Üniversitesi Meteoroloji Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu, Tgrthaber.com Özel Haber Editörü Zeynep Gizem Er'e yaptığı özel değerlendirmede; Türkiye'deki orman yangınlarının meteorolojik nedenlerini, iklim değişikliğinin etkilerini, yangın söndürme çalışmalarını zorlaştıran hava koşullarını, yanan alanların yeniden toparlanma sürecini ve yaz aylarının geri kalanına ilişkin orman yangını riskini kapsamlı şekilde değerlendirdi.
Kadıoğlu ayrıca, özellikle yüksek risk taşıyan bölgeler için dikkat çeken uyarılarda bulunurken, vatandaşların yangın riski yüksek günlerde mutlaka kaçınması gereken davranışları da sıraladı.
Türkiye'de kısa süre içinde peş peşe yaşanan orman yangınlarını meteorolojik ve iklimsel açıdan nasıl değerlendiriyorsunuz?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Bu tabloyu anlamak için tek bir güne değil, üç ayrı zaman ölçeğine birden bakmak gerekir: mevsim, gün ve saat.
Mevsim ölçeği: Kuraklık birikmiş durumda. Ege ve Akdeniz kıyı kuşağında yaz zaten kurudur; ancak bu yıl kış ve ilkbahar yağışlarındaki açık, toprağın ve ölü örtünün (yere dökülmüş iğne yaprak, dal, humus) yaz başına çoktan kurumuş girmesine yol açtı. Kuraklığın orman yakıtı üzerindeki birikimli etkisini ölçen Keetch-Byram Kuraklık Endeksi (KBDI) Batı Türkiye'nin büyük bölümünde 800'lük ölçekte 545-560 seviyesinde. Kanada sisteminin Kuraklık Kodu (DC) ise 570'in üzerinde. Bunun sahadaki karşılığı şudur: Yangın artık sadece yüzeydeki otu yakmıyor, toprağın onlarca santim derinliğindeki organik maddeye ve köke tutunuyor. Söndürülmüş sanılan yangın 24 saat sonra aynı yerden yeniden çıkabiliyor.
Gün ölçeği: Bölgeye yerleşen sıcak ve alçalıcı hava kütlesi nemi yerden söküp aldı. Yüksek basıncın alçaltıcı hareketi havayı hem ısıtır hem kurutur. Karar destek panosunda bugün Batı Türkiye'de izlediğimiz 233 ilçenin 232'sinde Kanada Yangın Hava Endeksi (FWI) "aşırı" sınıfta. EFFIS ölçeğinde "aşırı" sınıfın alt sınırı 50 iken, Balıkesir kıyı kesiminde hesaplanan değer 73-74. Ölü ince yakıtın nem içeriği yüzde 6,7 — yani fırında kurutulmuş odun kadar kuru. Yüzde 8'in altı, tutuşan her kıvılcımın yangına dönme olasılığının en yüksek olduğu banttır.
Saat ölçeği: Bu yangınların ortak özelliği, öğleden sonra 12.00-18.00 arasında patlamaları. Çünkü sıcaklık tepe yaparken bağıl nem dibe vuruyor ve rüzgâr günün en kuvvetli haline geliyor. Bu yıl ilave bir ayrıntı daha var: Normalde denizden gelen rüzgâr nem taşır ve serinletir; bu kez güney-güneybatı akımı denizden gelmesine rağmen kuru geldi, kimi noktalarda dağ ardı iniş rüzgârı (fön) etkisiyle alçalırken daha da ısınıp kurudu.
115 yangının kısa sürede peş peşe çıkması bir tesadüf değil; "yangın havası" dediğimiz koşulların bütün bileşenlerinin aynı anda kilitlenmesidir. Şunu net söyleyeyim: Yangının sayısını insan belirler, ama boyutunu meteoroloji belirler. Aynı sigara izmariti mayıs ayında sönüp giderken, bugün 5 metre alev boyuna ulaşan bir yangına dönüşüyor.''
Bugünkü meteorolojik koşullar yangın riskini ne kadar artırıyor? Mevsim normallerinin üzerindeki sıcaklık, düşük nem ve kuvvetli rüzgâr yangınların çıkışı ve büyümesinde nasıl bir rol oynuyor? İklim değişikliği Türkiye'deki orman yangınlarının sıklığını ve şiddetini nasıl etkiliyor?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Yangın meteorolojisinde herkesin aklında kalması gereken pratik bir eşik vardır: 30-30-30 kuralı. Sıcaklık 30 °C'nin üzerinde, bağıl nem yüzde 30'un altında ve rüzgâr 30 km/s'nin üzerinde ise yangın davranışı öngörülemez hale gelir. Bugün Batı Türkiye kıyılarında bu üç eşiğin üçü birden aşılıyor: En düşük bağıl nem yüzde 36-40, yer yer yüzde 20'nin altında; rüzgâr 24-28 km/s, hamleler 51-59 km/s; nem açığı (sıcaklık ile çiylenme noktası farkı) 15-17 °C.''
Bu üç değişkenin işlevi birbirinden farklıdır:
Rüzgar, çarpandır. Yayılma hızı rüzgârla doğrusal değil, üstel biçimde artar; kabaca rüzgâr iki katına çıktığında yayılma hızı dört katına çıkar. Ayrıca rüzgâr alevi öndeki yakıtın üzerine yatırarak ön ısıtma yapar ve kor parçalarını yüzlerce metre, uygun koşulda kilometrelerce öteye taşır. Buna sıçrama (spotting) diyoruz; yangın hattının çok ilerisinde yeni yangınların çıkması bu yüzdendir ve söndürme hattını anlamsız kılan da budur.
İklim değişikliği orman yangınlarını doğrudan mı başlatıyor, yoksa yangınların daha kolay çıkmasına, daha hızlı yayılmasına zemin mi hazırlıyor?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Az konuşulan iki gösterge daha var. Haines Endeksi, alt atmosferin kararsızlığını ve kuruluğunu birlikte ölçer; bugün 6 üzerinden 5, yani "yüksek". Bu, duman sütununun dikey gelişerek kendi rüzgârını üretmesi ve ani çöküşlerle alevleri her yöne savurması demektir. Hot-Dry-Windy (HDW) endeksi bölgede 322-367 aralığında, yani "çok yüksek". Bunlar tecrübeli bir yangın amirinin "bugün olağan bir gün değil" dediği anlardır. Akdeniz havzası, küresel ortalamanın yaklaşık 1,5 katı hızla ısınıyor ve bölge iklim modellerinde yaz yağışlarının azaldığı, kuraklık süresinin uzadığı en belirgin sıcak noktalardan biri. Şu ayrımı özellikle vurgulamak isterim: İklim değişikliği yangını çıkarmaz. İklim değişikliği, yangının çıkabileceği gün sayısını, o günlerin şiddetini ve yangın mevsiminin uzunluğunu artırır. Kibriti insan çakar; ama kibritin ne bulacağını iklim belirler. Bilimsel dürüstlük şunu gerektirir: Tek bir yangını iklim değişikliğinin kanıtı olarak sunmak doğru değildir. Ancak eğilime bakarsak tablo açıktır. Türkiye'de yangın mevsimi eskiden haziran-eylül aralığıydı; bugün nisanda başlayıp kasıma sarkan yangınlar görüyoruz. "Aşırı" FWI sınıfındaki gün sayısı artıyor. Yanan alan istatistikleri 2021'de yaklaşık 140 bin hektara, 2025'te 80 bin hektarın üzerine çıktı. Bugün 233 ilçenin 232'sinin aynı anda "aşırı" tehlike sınıfında olması, otuz yıl önce yılda birkaç gün görülen bir durumdu. Bunlar tek tek olay değil, kayan bir zemindir.''
Bu meteorolojik koşullar, en küçük ihmal ve dikkatsizliği nasıl büyük orman felaketlerine dönüştürüyor? Türkiye'de orman yangınlarının çıkış nedenlerine baktığımızda insan faktörü ne kadar belirleyici?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Orman Genel Müdürlüğü verilerine göre; yangınların yüzde 96'sı insan kaynaklı ve bunun yüzde 88'i ihmal ile dikkatsizlik sonucu. Yani kasıt bile ana sebep değil; asıl sebep dikkatsizlik. Yıldırım gibi doğa kaynaklı tutuşmaların payı çok küçük bir dilimde kalıyor. "En küçük ihmal" ifadesi bir mecaz değil, ölçülebilir bir fiziksel gerçek. Nem içeriği yüzde 15 olan kuru otta sönmemiş bir izmaritin yangın başlatma olasılığı ihmal edilebilir düzeydedir; aynı izmarit, nem içeriği yüzde 6-7'ye düşmüş otta laboratuvar denemelerinde çok yüksek oranda tutuşma üretir. Aynı hata, aynı yerde, aynı kişi tarafından yapılıyor — değişen tek şey havanın kuruluğu. Bugün Batı Türkiye'de o kuruluk tam da en tehlikeli bantta.''
Sahada karşılaşılan en sık karşılaşılan hatalar neler?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Araç camından atılan sigara. Otoyol ve orman yolu kenarındaki kuru ot şeridi, Türkiye'deki en verimli tutuşma hattıdır; üstelik rüzgârın en rahat estiği koridordur. Anız, bahçe ve tarla atığı yakma. Yasak olmasına rağmen sürüyor. Sabah kontrollü sanılan ateş, öğleden sonra rüzgârıyla on dakikada kontrolden çıkar. İzinsiz alanda mangal ve piknik ateşi, söndürülmeden bırakılan kor. Kül altında kalan kor, saatler sonra rüzgârla canlanabilir. Kıvılcım üreten işler: kaynak, taşlama, motorlu tırpan, biçerdöver çakması, ağaç kesim makineleri. Hasat döneminde biçerdöver kıvılcımı Ege ve Trakya'da her yıl yangın çıkarır. Elektrik dağıtım hatları. Kuvvetli rüzgârda birbirine çarpan iletkenler ve dallarla temas, bölgesel felaketlerin klasik nedenidir. Aracı kuru ot üzerine park etmek. Egzoz ve katalitik konvertör yüzeyi birkaç yüz dereceye ulaşır; altındaki otu doğrudan tutuşturur. Çöp ve moloz döküm alanlarında yakma, kaçak atık yakımı. Havai fişek ve dilek balonu. Düğün ve kutlamalarda hâlâ kullanılıyor; balon nerede düşeceği bilinmeyen açık bir alevdir. Buna bir de "ihmalden sonraki ihmal"i eklemek gerekir: geç ihbar. Yangının ilk 10-15 dakikası bütün sezonun en değerli zaman dilimidir. Bir yangın ilk çeyrek saatte tek bir arazöze teslim olurken, yarım saat sonra otuz aracı ve helikopteri meşgul eder. "Nasılsa biri haber vermiştir" cümlesi, Türkiye'de yanan alanın en büyük gizli nedenlerinden biridir.''
Meteorolojik açıdan hangi hava koşulları hava araçlarının ve kara ekiplerinin işini zorlaştırıyor? Söndürme ekiplerinin karşılaştığı en büyük meteorolojik riskler neler?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Aynı hava koşulları hem yangını büyütür hem de söndürme kabiliyetini düşürür. Yani en çok müdahaleye ihtiyaç duyduğumuz saatler, müdahalenin en az işe yaradığı saatlerdir. Bu, yangın yönetiminin en acımasız denklemidir.
Rüzgâr ve türbülans: Sürekli rüzgâr 40-50 km/s'yi, hamleler 60 km/s'yi aştığında bırakılan suyun büyük bölümü hedefe varmadan sürüklenir; isabet oranı çöker. Dahası, alçak irtifada yamaç türbülansı doğrudan can güvenliği sınırıdır. Yoğunluk yüksekliği: Hava ısındıkça seyrelir; motor gücü, pervane ve rotor verimi düşer. 40 °C'de bir helikopterin kaldırabileceği su miktarı, aynı helikopterin 20 °C'de kaldırdığından belirgin biçimde azdır. Cümleyi tersten kurayım: en çok suya ihtiyaç duyduğumuz gün, uçağın en az su taşıyabildiği gündür. Buharlaşma kaybı: Sıcak ve kuru havada bırakılan suyun bir bölümü daha yere ulaşmadan buharlaşır; damla, yakıta ıslaklık olarak değil buhar olarak varır. Görüş: Yoğun duman ve is, görüşü birkaç yüz metreye indirir. Yangının kendi ürettiği bulut (pirokümülüs) ve ani duman çöküşleri uçuşu tümüyle durdurabilir. Gündüz sınırı: Hava filosunun büyük bölümü gün ışığında çalışır. Gece rüzgârın dinmesi ve nemin yükselmesiyle yangın yavaşlarken, tam o sırada hava desteğinin kesilmesi klasik açmazdır.
Ani rüzgâr dönüşü. Bu, listenin başındaki ölümcül risktir. Soğuk cephe geçişi ya da deniz meltemi cephesinin içeri girmesi rüzgârı 90-180 derece döndürür. O ana kadar dar ve yönetilebilir olan yangının yan cephesi, birkaç dakika içinde geniş bir baş cepheye dönüşür ve ekibin arkasında kalır. Dünyada yangın söndürme personeli kayıplarının en yaygın nedeni budur. Panoda meltem cephesinin geçiş saatini ayrıca işaretlememizin sebebi de tam olarak bu. Alev boyu ve yangın hattı şiddeti. El aletiyle (kürek, tırmık) doğrudan müdahale ancak alev boyu 1,5 metrenin altındayken mümkündür; 2,5 metreyi aşınca ağır iş makinesi gerekir, 3,5 metreyi aşınca doğrudan müdahale imkânsızdır. Bugün bölge için hesapladığımız değerler 3,7-5,2 metre alev boyu ve 4.500-9.400 kW/m hat şiddeti. Bu, kitabında "doğrudan müdahale etme; geri çekil, dolaylı hat kur, havadan destek iste" yazan banttır. Yamaç ve baca etkisi. Yangın yokuş yukarı, eğimin her 10 derecesinde hızını kabaca ikiye katlar. Dar vadiler ve boğazlar baca gibi çalışır; içeride kalan ekibin kaçış zamanı kalmaz. Sıcak stresi. 40 °C hava, koruyucu kıyafet ve ağır fiziksel yük altında personelin vücut sıcaklığı hızla yükselir. Sıcak çarpması, dehidrasyon ve karbon monoksit maruziyeti birleştiğinde karar verme yetisi bozulur — bu da yukarıdaki risklerin hepsini büyütür.''
Yangınların kontrol altına alınmasının ardından ekosistemin toparlanma süreci nasıl başlıyor? Yanan alanların kendini yenilemesi ne kadar sürüyor?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Türkiye'nin yangına en çok maruz kalan ormanı kızılçamdır ve kızılçam ateşle birlikte evrimleşmiş bir türdür. Kozalaklarının bir bölümü reçineyle mühürlüdür; ancak yangının sıcaklığıyla açılır ve tohumlarını küle döker. Bu nedenle yanan saf kızılçam alanlarında ilk fidecikler bir-iki yıl içinde kendiliğinden çıkar, dört-beş yılda alan yeşile döner, 15-20 yılda kapalılık oluşur; olgun orman görüntüsü içinse 40-60 yıl gerekir. Maki ve garig örtüsü (kermes meşesi, sandal, funda, laden) daha da hızlıdır: kök boğazından sürgün verir, iki-üç yılda örtüyü kapatır. Ancak her orman böyle değildir. Sedir, göknar, ladin, ardıç ve kayın ateşe uyumlu türler değildir. Yandıklarında tohum bankası da yok olur; kendiliğinden geri gelmezler. Bu alanlarda dikimle yardım şarttır ve eski yapının kurulması yüzyıl ölçeğine yayılır. Bir sedir ormanını kaybetmek, pratikte kalıcı bir kayıptır. Asıl tehlike ardışık yangınlardır. Kızılçam tohum verecek olgunluğa 15-20 yılda ulaşır. Aynı alan 10 yıl içinde ikinci kez yanarsa tohum bankası tükenir; orman geri gelmez, alan kalıcı olarak maki ve ot topluluğuna dönüşür. Bu, Akdeniz havzasında sayısız yerde ölçülmüş bir çölleşme yoludur. İklim değişikliğinin yangın sıklığını artırması tam da bu noktada tehlikelidir. Sorun bir yangının kendisi değil, ikinci yangının ilkinden önce gelmesidir.''
Her yanan alan ağaçlandırılabilir mi?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Her yanan alan ağaçlandırılamaz. Çoğu yerde buna gerek de yoktur. Doğru sıralama şudur:
Yanık alanın hemen sürülüp fidan dikilmesi çoğu zaman doğanın kendi işini bozar; kamuoyuna hızlı görünen bu uygulama ekolojik olarak çoğu kez geri adımdır. Bir de hukuki-ekolojik bir hatırlatma: yanan alan orman vasfını kaybetmez. Yanık alanların imara açılmaması yalnızca bir mevzuat meselesi değil, bir sonraki neslin su, toprak ve iklim güvenliğinin şartıdır.
Vatandaşlar yangın riski yüksek dönemlerde nelere dikkat etmeli? Özellikle sıcak hava dalgalarının etkili olduğu günlerde hangi davranışlardan kesinlikle kaçınılmalı? Bireysel olarak alınabilecek en etkili önlemler neler?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Sıcak hava dalgası günlerinde, saat 11.00 ile 17.00 arasında, kıvılcım üretebilecek her iş ertelenmelidir. Bu saat aralığı, sıcaklığın tepe, nemin dip, rüzgârın en kuvvetli olduğu penceredir. Yangın riski, sıcak hava dalgası uyarısıyla birlikte okunmalıdır. MGM turuncu ya da kırmızı uyarı verdiğinde bunu yalnızca "bunaltıcı sıcak" olarak değil, "bugün bir kıvılcım felaket olur" olarak okumak gerekir.''
Yaz mevsiminin geri kalanında Türkiye için orman yangını riski beklentiniz nedir? En kritik dönemi geride bıraktık mı, yoksa asıl risk sürüyor mu?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''Yangında kritik dönemi geride bırakmadık. Yılın en riskli haftalarına daha yeni giriyoruz. Bunun sebebi fizikseldir. Yangın tehlikesi tek bir günün sıcaklığıyla değil, kuraklığın birikimiyle belirlenir. KBDI ve DC gibi kuraklık endeksleri mayıstan itibaren tırmanır ve genellikle ağustos sonu ile eylül başında zirve yapar. Bugün Batı Türkiye'de KBDI 545-560 bandında; ağustos boyunca kayda değer yağış olmazsa 650-700 bandına çıkacaktır. Yani bugün "aşırı" olan tehlike sınıfı, ağustosta aynı hava koşullarında daha derin, daha inatçı ve söndürmesi daha zor yangınlar üretecek.
Önümüzdeki beş gün: panodaki tahminler, bugün 74 olan FWI değerinin cumartesi 62'ye, pazartesi 52'ye gerilediğini, ancak salı günü yeniden 61'e tırmandığını gösteriyor. Buradaki asıl mesaja dikkat: gerileyen değerlerin hepsi hâlâ "aşırı" sınıfın (50 üzeri) içinde. Bu bir rahatlama değil, yalnızca derece farkıdır.
Mevsimin geri kalanı: Ağustos, Türkiye'de tarihsel olarak yanan alanın en büyük payının gerçekleştiği aydır ve eylül de ihmal edilmemelidir. Gerçek rahatlama, ekim ortasından itibaren ilk ciddi sonbahar yağışlarıyla gelir. Bu tarihe kadar önümüzde 10-11 haftalık riskli bir dönem duruyor.''
Yangın çıkabilecek riskli bölgeler ve iller nereler?
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu: ''En dikkatli olması gereken yerler: Birinci derece kuşak (en yüksek risk): Muğla, Antalya, İzmir, Aydın ve Mersin'in kıyı ve yamaç kesimleri; ardından Balıkesir (Edremit körfezi, Ayvalık-Gömeç), Çanakkale (Ayvacık-Küçükkuyu hattı), Manisa, Denizli, Adana, Hatay ve Osmaniye. İkinci derece iç geçiş kuşağı: Kütahya, Uşak, Bilecik, Bursa'nın iç kesimleri, Isparta, Burdur, Karaman ve Kahramanmaraş. Haritanın kuzeye ve doğuya kaydığını da görüyoruz. Trakya, Batı Karadeniz'in kızılçam ve meşe alanları ile İç Anadolu'nun ardıç-meşe örtüsü artık "risksiz" kabul edilemez. Özellikle üç durumu takip etmenizi öneririm: (1) poyrazın kuvvetlendiği, hamlelerin 60 km/s'yi aştığı günler; (2) rüzgârın güney-güneybatıya döndüğü ve dağ ardı iniş etkisiyle nemin yüzde 20'nin altına düştüğü günler; (3) yağış getirmeyen kuru gök gürültülü fırtına ihtimalinin bulunduğu günler — bunlar yıldırım kaynaklı, çoğu zaman aynı anda birçok noktada başlayan yangınların kaynağıdır.''
Google Play
App Store
Haberi Paylaş
09:00
İLGİLİ HABERLER
YORUM YAZ