Bilim insanları, “beyin yiyen amip” olarak bilinen Naegleria fowlerinin iklim değişikliğiyle birlikte daha geniş alanlara yayılabileceği uyarısında bulunuyor. Nadir görülse de enfeksiyon neredeyse her zaman ölümle sonuçlanıyor.
Bilim dünyası, uzun süredir gündemin gerisinde kalan ancak sonuçları son derece ağır olabilen serbest yaşayan amipler konusunda yeniden alarm veriyor. Toprakta ve suda doğal olarak bulunan bu tek hücreli mikroorganizmalar, uzmanlara göre iklim değişikliği ve yetersiz su yönetimi nedeniyle artık daha büyük bir risk haline geliyor. Özellikle “beyin yiyen amip” olarak anılan Naegleria fowleri, yüksek ölüm oranı nedeniyle endişe yapıyor.
Serbest yaşayan amipler, yaşamlarını sürdürebilmek için bir konakçıya ihtiyaç duymuyor. Göller, nehirler, su birikintileri ve hatta toprak… Yani oldukça geniş bir yaşam alanları var. Bu canlıları farklı kılan noktalardan biri de “yalancı ayak” adı verilen geçici uzantılarla şekil değiştirip hareket edebilmeleri. Bu özellik, onları zorlu çevre koşullarına karşı oldukça dayanıklı kılıyor.
Bu grubun en tehlikeli üyesi kabul edilen Naegleria fowleri, halk arasında ürkütücü bir şekilde “beyin yiyen amip” olarak biliniyor. En sevdiği ortam ise 30 ila 40 derece arasındaki sıcaklığa sahip tatlı sular. Göller, nehirler ve kaplıcalar, bu amip için adeta ideal yaşam alanları.
Geçmişte soğuk iklimler nedeniyle ılıman ülkelerde çok nadir görülüyordu. Ancak küresel ısınmayla birlikte tablo değişmeye başladı. Uzmanlar, ısınan suların amibin daha önce rastlanmadığı bölgelere yayılmasına zemin hazırladığını söylüyor.
Bulaşma, suyun burun yoluyla vücuda girmesiyle gerçekleşiyor. Yani yüzme sırasında burundan giren mikroorganizma, sinir yollarını izleyerek beyne ulaşıyor ve beyin dokusunu tahrip ediyor. Ortaya çıkan hastalık ise neredeyse her zaman ölümcül. Bilim insanlarına göre ölüm oranı yüzde 95 ile 99 arasında. Önemli bir detay var: Bu amip su içilerek bulaşmıyor ve kişiden kişiye geçmiyor.
Nadir de olsa, yetersiz klorlanmış ve sıcak musluk sularında Naegleria fowleri tespit edilebiliyor. Özellikle burun temizliği ya da dini ritüeller sırasında musluk suyunun kullanılması, geçmişte bazı enfeksiyon vakalarına yol açtı. Uzmanlar bu tür uygulamalarda yalnızca steril, damıtılmış ya da kaynatılıp soğutulmuş su kullanılmasını öneriyor.
Bu amipler teoride uygun su arıtma ve klorlama yöntemleriyle öldürülebiliyor. Ancak iş uygulamaya gelince durum o kadar da basit değil. Çünkü amipler, boru hatlarının içinde oluşan ve “biyofilm” olarak adlandırılan mikroorganizma tabakalarına tutunabiliyor. Bu tabaka, dezenfektanların amibe ulaşmasını zorlaştırıyor. Üstelik organik maddeler klorun etkisini daha da azaltabiliyor.
Sıcak koşullarda ise amipler “kist” adı verilen sert bir koruyucu kabuk oluşturarak hayatta kalabiliyor. Yani açıkçası, yok edilmeleri oldukça dirençli bir süreç gerektiriyor.
Serbest yaşayan amiplerin riski sadece kendileriyle sınırlı değil. Bu mikroorganizmalar, bazı bakteri ve virüsler için adeta canlı bir sığınak görevi görüyor. Normalde bakteri ve virüslerle beslenen amiplerin içinde, tüberküloza yol açan Mycobacterium tuberculosis ve lejyoner hastalığı etkeni Legionella pneumophila gibi bakterilerin yaşayabildiği biliniyor.
Buna ek olarak, Cryptococcus neoformans adlı mantar ile norovirüs ve adenovirüs gibi virüsler de amiplerin içinde korunabiliyor. Bu durum, patojenlerin çevrede daha uzun süre hayatta kalmasına ve hatta antibiyotik direncinin yayılmasına katkı sağlayabiliyor.
Bilim insanlarına göre iklim değişikliği bu tehdidin büyümesinde kilit rol oynuyor. Küresel sıcaklıkların artması, ılık ve sıcak tatlı su alanlarının genişlemesine neden oluyor. Bu da Naegleria fowleri gibi ısıyı seven amiplerin yeni coğrafyalara yayılmasının önünü açıyor.
Uzmanlar, birçok su sisteminin serbest yaşayan amipler açısından rutin olarak test edilmediğine dikkat çekiyor. Bunun nedenleri arasında bu organizmaların nadir görülmesi, biyofilm ve tortular içinde gizlenebilmesi ve tespit için özel, maliyetli testlerin gerekmesi yer alıyor.
Serbest yaşayan amipler yalnızca beyni etkilemiyor. Kontakt lens kullanıcılarında son derece ağrılı göz enfeksiyonlarına, bağışıklık sistemi zayıf kişilerde cilt lezyonlarına yol açabiliyorlar. Nadir de olsa akciğer, karaciğer ve böbrekleri etkileyen sistemik enfeksiyonlar da görülebiliyor.
Uzmanlar, özellikle sıcak havalarda göl ve nehir gibi işlenmemiş tatlı sularda başın suya sokulmamasını öneriyor. Yüzme sırasında burun klipsi kullanılması ve burun yıkama işlemlerinde yalnızca güvenli su tercih edilmesi de önemli.
Naegleria fowleri kaynaklı enfeksiyonlar son derece nadir olsa da, belirtiler ortaya çıktıktan sonra hastalık çok hızlı ilerliyor. Tatlı suyla temasın ardından şiddetli baş ağrısı, ateş, mide bulantısı ya da ense sertliği görülmesi durumunda vakit kaybetmeden tıbbi yardım alınması gerektiği vurgulanıyor.
Google Play
App Store