Beynin kendi kendini temizleme mekanizması olan glimfatik sistemin yaşla birlikte yavaşlaması, Alzheimer ve Parkinson gibi hastalıklara zemin hazırlıyor. Bilim insanları, uyku kalitesini artırarak ve doğru pozisyonda uyuyarak risklerin en aza indirilebileceğini belirtti.
Yaşımız ilerledikçe bedenimizin bakımı zorlaşır ve beynimiz de benzer sorunlarla mücadele eder. İnsan beyni, gün boyunca biriken toksik maddeleri geceleri temizleyen özel bir sisteme sahip. Ancak glimfatik sistem adı verilen bu arındırma mekanizmasının, yaşlanmayla birlikte verimliliğini kaybettiği biliniyor.
Daily Mail'in haberine göre, çok sayıda bilim insanı, beyindeki bu problemin Alzheimer ve Parkinson gibi nörolojik hastalıkların temel sorumlusu olduğuna inanıyor. Üstelik sistemi güçlendirmenin, aksi takdirde birikerek beyin hücrelerini yok eden proteinleri (Alzheimer'da amiloid-beta, Parkinson'da alfa-sinüklein) temizleyerek ölümcül rahatsızlıklara karşı etkili tedaviler sunabileceği düşünülüyor.
Yeni yaklaşım, günümüzde her zamankinden daha büyük bir önem taşımakta. Çünkü yakın zamanda Alzheimer için "büyük bir buluş" olarak nitelendirilen ve proteinleri ortadan kaldırdığı iddia edilen ilaçların büyük oranda etkisiz olduğu ortaya çıktı.
Cochrane Collaboration uzmanları geçtiğimiz haftalarda çeşitli Alzheimer ilaçlarını içeren 17 çalışmanın verilerini analiz ederek, bunların "anlamlı bir fark yapmadıkları" sonucuna vardı. Ardından İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliği Enstitüsü (NICE), sınırlı etkileri, yüksek maliyetleri ve beyin şişmesi gibi potansiyel yan etkileri nedeniyle ilgili ilaçların kullanımını onaylamadı.
Peki beynin kendi kendini temizleme mekanizmasını güçlendirmek etkili bir alternatif sunabilir mi?
2012 yılında New York'taki Rochester Üniversitesi'nde keşfedilen glimfatik sistem, atıkları dışarı atmak için beynin etrafında sıvı dolaştırıyor. Sistemin en çok geceleri, beynin en derin ve en dinlendirici uykusunda olduğu zamanlarda etkili şekilde çalıştığına inanılıyor. Araştırmacılar, arındırma sistemini hızla güçlendirecek yöntemler bulmak amacıyla insanlar üzerinde güvenli olduğu kanıtlanmış mevcut ilaçları inceliyor.
Öne çıkan adaylardan biri, hastaların bilincinin açık kaldığı ameliyatlarda kullanılan bir anestezi ilacı olan deksmedetomidin. Geçtiğimiz yıl Çin'deki araştırmacılar fareler üzerinde yaptıkları deneylerde, düşük dozların glimfatik sistemin aktivitesini artırdığını ve zararlı proteinlerin birikmesinden kaynaklanan beyin iltihaplanmasını önemli ölçüde azalttığını tespit etti. Sonuçlar American Chemical Society Nano dergisinde yayımlandı.
Mart ayında ise ABD'li bilim insanları, ilacın insanlarda da benzer şekilde çalışabileceğini iddia etti. Düşük kan basıncını yükselten midodrin ile kullanıldığında beyindeki sıvı akışının hızlandığı görüldü. Uygulanan kombinasyon, glimfatik sistem aktivitesini yaklaşık yüzde 10 oranında artırarak hastaların beyinlerindeki zararlı proteinlerin atılma hızını yükseltti.
Glimfatik sistemi güçlendirmek Parkinson hastalığı için de umut vadediyor. Mevcut tedaviler yalnızca semptomları en aza indirmeye yardımcı olurken zamanla etkilerini kaybediyor. Avustralya'daki bilim insanları, insanlar için halihazırda onaylanmış bir ilacın beyin temizliğini artırabileceğini ve Parkinson hastalarının beyinlerindeki toksik protein seviyelerini düşürebileceğini öne sürdü.
Melbourne'deki Swinburne Teknoloji Üniversitesi'nde görevli bilim insanı Zhao Yan, Oxford Glimfatik ve Beyin Temizleme Sempozyumu'nda "Bileşik X" olarak adlandırılan bir ilacın Parkinsonlu farelerde çarpıcı sonuçlar verdiğini açıkladı. İlaç, deneklerin yüzde 80'inde denge ve hareketliliği iyileştirdi. Ekip, önümüzdeki yıl içinde insanlı denemelere başlamayı umut ediyor.
University College London'da baş araştırmacı olan Ian Harrison, Mail gazetesine yaptığı açıklamada, beyne sıvı giriş çıkışını sağlayan ana kanalın Aquaporin-4 olarak adlandırıldığını belirtti. Harrison, Alzheimer ve Parkinson hastası hayvanlarda bu kanal tıkandığında hızla hastalık semptomları gösterdiklerini ifade etti:
"Glimfatik sistemi deneysel olarak engellediğinizde beyinde daha fazla amiloid-beta birikimi görüyorsunuz. Bu durum beyin hücreleri arasındaki iletişimi bozuyor ve Alzheimer ile ilişkilendiriliyor."
Glimfatik sistemin en önemli özelliklerinden biri, derin uyku sırasında daha aktif olması. Ian Harrison'ın ekibi, insanların uyku kalitesini artırmak için yeni ilaçlar test ediyor. Harrison, sıradan uyku haplarının işe yaramadığını belirterek, "Uyku süresini uzatıyorlar ama kalitesini artırmıyorlar. Oysa glimfatik sistem, en derin uyku aşamalarında çalışıyor" şeklinde konuştu.
Bir diğer alternatif yaklaşım ise cerrahi müdahale. Çin'de Alzheimer hastalığını tedavi etmek için kapalı ameliyat yöntemleri uygulanıyor ve hastaların bilişsel ile fiziksel sağlıklarında iyileşmeler görüldüğü iddia ediliyor.
Sistem sağlığını korumada yaşam tarzı değişiklikleri büyük rol oynuyor. Journal of Neuroscience dergisinde 2015 yılında yayımlanan bir çalışmaya göre, uyuduğumuz pozisyonun da önemli etkisi bulunuyor. Fareler üzerinde yapılan araştırmalarda, hayvanların sağ taraflarına kıvrılmış doğal uyku pozisyonlarının, sırtüstü veya yüzüstü uyumaya kıyasla optimum beyin atığı temizliğine olanak sağladığı anlaşıldı.
Journal of Alzheimer's Disease dergisinde 2019 yılında paylaşılan bir başka araştırma ise, demans hastalarının sağlıklı insanlara kıyasla sırtüstü uyuyarak çok daha fazla zaman geçirdiğini ortaya koydu.
Google Play
App Store
09:35
