Günün yorgunluğunu atmak için yatağa uzandığımızda yaptığımız son şey, ışıkları kapatıp akıllı telefonumuzda sosyal medyada gezinmektir. Ancak bu masum gece rutini, gözlerimiz için sessiz bir tehdide dönüşebilir. Karanlık bir odada, özellikle yan yatarken tek gözle ekrana bakmak, tıp literatürüne yeni giren "Geçici Akıllı Telefon Körlüğü"ne neden oluyor. Dahası, yayılan mavi ışığın retina üzerindeki kümülatif etkisi, yaşlılıkta beklenen sarı nokta hastalığını (makula dejenerasyonu) çok erken yaşlara çekiyor. İşte zifiri karanlıkta parlayan o ekranın biyolojinize verdiği zarar.
Akıllı telefonlar, yatak odalarımıza girdiğinden beri uyku alışkanlıklarımız kökten değişti. Birçoğumuz için "uykuya dalma süreci", yastığa başımızı koyup telefonda son bildirimleri kontrol etmekle eşdeğer hale geldi. Ancak zifiri karanlık bir odada, yüzümüze sadece birkaç santim uzaklıktan parlayan yüksek çözünürlüklü bir LED ekrana bakmak, insan gözünün evrimsel olarak hiç hazırlıklı olmadığı bir durumdur. Gözlerimiz, ışık miktarına göre bebeklerini büyütüp küçülterek (pupil refleksi) kendini ayarlar. Ancak yatakta, özellikle yan yatarken telefona baktığımızda, beynimizi ve gözlerimizi büyük bir yanılgıya düşürürüz. Bu yanılgı, sadece geçici bir görme kaybına değil, uzun vadede retinanın ışığı algılayan hassas hücrelerinin geri dönüşsüz bir şekilde ölmesine (fototoksisite) yol açabilir.
Son yıllarda acil servislere "tek gözüm görmüyor" şikayetiyle başvuran genç hastaların sayısında artış yaşandı. Yapılan incelemeler, bu hastaların ortak bir özelliği olduğunu ortaya çıkardı: Gece yatakta yan yatarak telefona bakmak. Yan yattığınızda, yastığa gömülen gözünüz genellikle kapalıdır veya yastık tarafından kapatılır; bu göz karanlığa adapte olur (bebeği büyür). Diğer gözünüz ise açıkta kalır ve telefonun parlak ekranına odaklanır; bu göz ışığa adapte olur (bebeği küçülür). Telefonu kapatıp uyumaya çalıştığınızda veya odanın ışığını açtığınızda, beyin iki gözden gelen sinyalleri eşleştiremez. Işığa maruz kalan gözün karanlığa tekrar alışması dakikalar sürer ve bu süre zarfında o gözde "geçici körlük" veya "bulanık görme" yaşanır. Bu durum kalıcı olmasa da, tekrarlaması halinde göz kaslarında yorgunluğa ve beyinde görsel işlemleme stresine neden olur. Bu fenomen, New England Journal of Medicine dergisinde yayınlanan vaka çalışmalarıyla tıp literatürüne girmiştir.
Karanlıkta telefona bakmanın daha sinsi ve uzun vadeli tehlikesi ise "Mavi Işık"tır. Akıllı telefon ekranları, güneş ışığında da bulunan ancak gece maruz kalındığında biyolojik bir silaha dönüşen yüksek enerjili mavi ışık (HEV) yayar. Karanlık bir ortamda gözbebeklerimiz daha fazla ışık alabilmek için büyür. Bu durum, ekrandan gelen mavi ışığın hiçbir filtreye takılmadan doğrudan gözün arka duvarına, yani retinaya ulaşmasına neden olur. Toledo Üniversitesi'nde yapılan araştırmalar, mavi ışığın retina hücrelerindeki hayati molekülleri "zehirli" hale getirdiğini ve fotoreseptör hücrelerini öldürdüğünü ortaya koymuştur. Bu hasar, normalde 60-70 yaşlarında görülen "Sarı Nokta Hastalığı"nın (Makula Dejenerasyonu) çok daha genç yaşlarda ortaya çıkma riskini artırır. Sarı nokta hastalığı, merkezi görüşün kaybı demektir ve tedavisi oldukça zordur. Yani gece keyfi için baktığınız o ekran, gelecekte torunlarınızın yüzünü net görmenizi engelleyebilir.
Göz sağlığının ötesinde, gece maruz kalınan mavi ışık, beynin "uyku hormonu" olan melatonin üretimini durdurur. Beyin, mavi ışığı "gün ışığı" olarak algılar ve "henüz sabah, uyanık kalmalısın" emrini verir. Bu durum, uykuya dalma süresini uzatır, uykunun en dinlendirici evresi olan REM uykusunu kısaltır ve sabah yorgun uyanmanıza neden olur. Kalitesiz uyku ise bağışıklık sisteminin zayıflamasından depresyona kadar bir dizi sağlık sorununu tetikler.
Peki, bu dijital çağda gözlerimizi nasıl koruyacağız? Uzmanların ilk önerisi, yatak odasını "telefonsuz bölge" ilan etmektir. Ancak bu mümkün değilse, telefonların "Gece Modu" (Night Shift) veya "Mavi Işık Filtresi" özelliğini mutlaka gün batımından sonra aktif hale getirmelisiniz. Bu mod, ekranın rengini sarartarak mavi ışık emisyonunu azaltır. Ayrıca ekran parlaklığını, ortam ışığıyla dengeli olacak şekilde en düşük seviyeye indirmek (karanlık mod kullanmak) gözdeki stresi azaltır. En önemlisi, yatakta telefona bakarken her iki gözünüzün de açık olduğundan emin olmalı ve telefonu yüzünüzden en az 30-40 cm uzakta tutmalısınız. Gün içinde ise "20-20-20 kuralı"nı uygulamak (her 20 dakikada bir, 20 saniye boyunca, 20 feet yani 6 metre uzağa bakmak) göz kaslarınızın spazm geçirmesini engeller. Gözlerimiz, dünyayı algıladığımız pencerelerdir; onları bir ekran uğruna erkenden kapatmayalım.
Google Play
App Store