Orta Asya, Rusya, Çin ve ABD arasındaki güç mücadelesinde stratejik önemini artırırken bölge ülkeleri hiçbir küresel gücün hâkimiyeti altına girmeden dengeli bir politika izlemeye çalışıyor. Rusya’nın siyasi etkisi gerilerken Çin’in ekonomik nüfuzu artıyor; ABD ve Avrupa ise enerji kaynakları, ham madde tedariki ve ticaret yolları üzerinden bölgede daha güçlü bir varlık göstermeyi hedefliyor.
HABERİN ÖZETİ
Okunma süresi 38 saniyeye düşürüldü.
Okunma süresi 38 saniyeye düşürüldü.
ÖZETİ PAYLAŞ
Peki, Orta Asya’da güç dengeleri nasıl değişiyor, Çin’in yatırımları bölgeyi ekonomik bağımlılığa sürükleyebilir mi ve Orta Koridor küresel ticaretin yeni merkezlerinden biri olabilir mi? Diplomatik İlişkiler ve Politik Araştırmalar Merkezi (DİPAM) Başkanı Dr. Tolga Sakman, Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş’un sorularını cevapladı.
Orta Asya'da Rusya, Çin ve ABD etkisi denklemi ne durumda?
DİPAM Başkanı Dr. Tolga Sakman: Orta Asya’da Rusya’nın siyasi, Çin’in ekonomik etkisinden bahsedebiliriz. Rusya’nın siyasi etkisi özellikle Ukrayna Savaşı’ndan sonra bölgede azalmış olsa da bunun tamamen yok olduğunu düşünmemeliyiz. Fakat bu iki ülke arasından herhangi birinin tercih edilmesinden veya iki ülkenin birbiriyle rekabetinde birinin öne çıkmasından ya da Orta Asya Türk devletlerinin bu iki ülkeye karşı bir politika izleme niyetinden bahsetmemeliyiz. İkisi arasındaki öncelik farklılıklarının da farkında bu devletler.
Amerika ile ilişkilerse daha farklı bir düzlemde. Hem ABD hem AB, Orta Asya’nın jeopolitik ve jeoekonomik durumunu fark etmiş durumdalar. O yüzden enerji temini, hammadde ve ürün lojistiği, bölgenin güvenlik ve stratejik nüfuz alanının genişliği gibi konular Batı'da konuşulan şeyler. Amerika’da hâlihazırda yükselen bir Orta Asya ilgisi var. PGII veya B3W gibi projelerle bölgeye kalıcı girmeye çalışan Washington bunda başarılı olamadı ve klasik yatırım ve iş birliği yöntemine yöneldi. Bölge devletleri de bunu mevcut şartlarda kullanıyorlar. Ama kümülatif olarak şunu söylemek lazım: Orta Asya devletleri, tarihten de aldıkları dersle hiçbir ülkenin bölgede genel nüfuz ve egemenlik sahibi olmasını istemiyor ve buna uygun şekilde dengelemeye gidiyorlar.
Çin’in ekonomik yatırımları ve altyapı projeleri Orta Asya’daki siyasi dengeleri nasıl dönüştürüyor?
DİPAM Başkanı Dr. Tolga Sakman: Orta Asya devletlerinin Çin’in ekonomik etkisine fazlaca maruz kaldıkları aşikâr. Hem bölgeyle ticaret hem de Orta Kuşak gibi Çin’in Batı ile ticari ilişkilerinde önemli bir pay sahibi olan bölge ülkelerinin Çin ekonomisiyle ilişkileri de ister istemez artıyor. Üstelik Orta Asya Türk devletlerinin birbiriyle ticari olarak ilişkilerini artırma çabasında Çin’in bu destek ve yatırımları da pozitif etki yaratıyor. Ancak bu durum, bölge ülkelerinin ekonomik olarak Çin temelli bir yapıya dönüşme ihtimalini ortaya doğuruyor. Orta Kuşak'ın Kuşak ve Yol Projesi kapsamında Çin menşeli tek yönlü bir ticaret yolu hâline gelme ihtimali endişe verici. Bununla mücadele için Orta Kuşak'ın ilerlemesini yavaşlatmaksa bölgenin kapasitesini daraltma ihtimali taşıyor. Bu sebeple kapasiteyi daraltmadan ticaret yolunu çift yönlü hâle getirmek, en azından bölge ülkelerini birbirine ekonomik olarak daha fazla bağlayacaktır. Ve bunun için de çeşitli projeler hem ulusal bazda hem TDT gibi kurumsallaşma bazında hem de Batı menşeli desteklerle dengelenmeye çalışılıyor.
Küresel ticaret yollarının ve tedarik zincirlerinin yeniden şekillendiği bir dönemde Orta Asya’nın stratejik önemi nasıl değişiyor?
DİPAM Başkanı Dr. Tolga Sakman: Kuzey Koridoru'nun Rusya-Ukrayna Savaşı nedeniyle ve Avrupa’nın Rusya endişesinin artan siyasi ve askerî durumu nedeniyle işlemez hâle geldiğini görüyoruz. Güney Koridoru ise Hürmüz ve Babülmendep boğazlarının kapanması veya tehlike altında olması ve güney denizlerinin istikrarsız yapısı nedeniyle işlerliğini kaybediyor. Yeni ticaret yollarının arandığını biliyoruz; Kuzey Buz Denizi gibi. Fakat hâlihazırda Orta Koridor en istikrarlı ve ekonomik yol olarak görünüyor. Bu durumda Orta Asya hem bu ticaret yolunun işlerliğini engelleyecek siyasi, ekonomik veya altyapısal bir sorun yaşamaması hem de büyüyen ekonomiler olarak bu yolu destekleyebilme kapasitesiyle dikkat çekiyor.
Enerji kaynakları bakımından zengin olan Orta Asya ülkeleri bağımlılıklarını nasıl azaltabilir?
DİPAM Başkanı Dr. Tolga Sakman: Enerjiye sahip olmak önemlidir ama bunu transfer edebilecek kapasiteye sahip olmak daha önemlidir. Çünkü sahip olduğunuz enerjiyi satamazsanız bunun size bir getirisi olmaz. Orta Asya devletleri bugüne kadar özellikle Rusya toprakları üzerinden enerji sevkiyatı yapmak zorunda kalmaları nedeniyle hem Moskova ile asimetrik bir ilişki kurmak zorunda kaldılar hem de petrol ve doğal gazı hangi ülkeye ve hangi fiyata satacakları konusunda tam egemenlik sağlayamadılar. İlişkileri çeşitlendirme ve bu anlamda tam egemenliği sağlamayla enerji kaynaklı getirinin artacağını görüyoruz. Bunun için özellikle enerji ihtiyacı açık olan Çin ve Avrupa devletleriyle hem siyasi hem ekonomik ilişkileri artıracak hem de istikrarlı hâle getirecek yol bulunması gerekiyordu. İlişkilerde ilerleme bunu sağladı fakat şu anda hâlâ sevkiyatın güvenli ve istikrarlı hâle gelmesi süreci tamamlanmaya çalışılıyor. Bunun için de en çok dikkat çekilen yol Trans Hazar boru hatları, Azerbaycan’ın bu konudaki daha önce başlamış olan ilişkilerini kullanmak ve Anadolu üzerinden Avrupa’ya geçecek hattı güçlendirmek olacaktır. Çin’e doğru ise yatırımlar zaten devam ediyor.
Küresel ticaret yollarının ve tedarik zincirlerinin yeniden şekillendiği bir dönemde Orta Asya’nın stratejik önemi nasıl değişiyor?
DİPAM Başkanı Dr. Tolga Sakman: Şu an dünyadaki en istikrarlı ticaret yolu, Orta Asya’dan geçen Orta Kuşak diyebiliriz. Buranın işlerliğini engelleyecek iki temel konu, Trans Hazar ve Zengezur; çözüme gittikçe daha da yaklaşıyor. Bölgede bir şekilde ilişkileri ilerletme çabası, bu hattın açık olması için oluşan taleple örtüşüyor. Burada önemli olan, bu ticaret yolunun çok yönlü olarak çalışmasına gayret etmek. Bölgedeki majör aktörlerin yanında diğer ülkelerin de bu noktada Orta Asya’yı beslediğini ve buradan beklenti içinde olduğunu görüyoruz. Doğu-batı aksının yanında kuzey-güney aksı oluşturmak da bu coğrafya için hem verimli hem de çok olası bir durum. Bu yolu kullanacak enerji ve mamulün yakın zamanda daha da çeşitleneceğini görebiliriz.
İLGİLİ HABERLER
Google Play
App Store
10:17
Haberi Paylaş
YORUM YAZ