ABD ile İran arasındaki müzakereler devam ederken dün İsrail, İran'a saldırı başlattığını duyurdu. ABD ve İsrail'in saldırılarına karşılık veren İran'da ekonomik sarsında devam ediyor. Ekonomist Dr. Sefer Humar, Tgrthaber.com Ekonomi Editörü Bengü Sarıkuş'a yaşanan jeopolitik krizin İran'ın para birimi riyale etkisini değerlendirerek, ekonomik çöküntüyü tüm boyutlarıyla anlattı.
HABERİN ÖZETİ
Okunma süresi 37 saniyeye düşürüldü.
Okunma süresi 37 saniyeye düşürüldü.
ÖZETİ PAYLAŞ
Şu an piyasalarda 1 ABD Doları, 1.314.315,00 İran Riyali ediyor. İran Riyali'nin uzun süredir sessiz fakat derin bir değer erozyonu içinde olduğunu belirten Humar, "Bugün konuştuğumuz kur baskısı yeni ortaya çıkmış bir durum değil; savaş ihtimali gündeme gelmeden önce de İran ekonomisi ciddi yapısal kırılganlıklarla karşı karşıyaydı" dedi.
Yüksek enflasyon, yaptırımlar nedeniyle daralan dış ticaret kanalları, uluslararası finansal sisteme erişimde yaşanan kısıtlar ve en önemlisi güven kaybı mevcut olduğunu vurgulayan Humar, paranın özünde bir güven sözleşmesi olduğunu; güven zayıfladığında paranın da zayıfladığını vurguladı.
Küresel para birimleri sıralamasına bakıldığında İran Riyali uzun süredir dünyanın en değersiz para birimlerinden biri olarak anılıyor. Hatta çoğu zaman Venezuela Bolivarı’ndan sonra ikinci sırada zikredilmesi sembolik bir ifade değil; yapısal bir gerçeğe işaret ediyor.
Bu tabloyu yalnızca enflasyonla açıklamanın yetersiz kalacağını vurgulayan Humar, "Burada para arzının yönetimi, döviz rezervlerinin seviyesi, dış finansmana erişim kapasitesi ve beklenti yönetimi belirleyici unsurlar olarak öne çıkıyor" dedi.
Kuru değerlendirirken yalnızca ekonomik boyutta değil aynı zamanda psikolojik boyutlarıyla değerlendirmenin önemine dikkat çeken uzman isim, beklentiler bozulduğunda dengenin kaydığını ve kurun buna tepki gösterdiğini hatırlattı. Riyal'in kırılganlığına bir de savaş eklendiğinde tablo ağırlaşıyor.
Jeopolitik risk arttığında yatırımcıların ilk refleksinin ülkenin para biriminden uzaklaşmak olduğunun altınbı çizen Humar, "Bu son derece doğal bir davranış kalıbıdır. İnsan aklı ve yatırımcı psikolojisi “önce güvenlik, sonra getiri” prensibiyle hareket eder. Zaten kırılgan olan İran Riyali’nin savaşla birlikte kan kaybetmesi bu nedenle beklenti dahilinde" dedi.
Savaş ortamında yerel ekonomiye ilişkin bilgilendirmede bulunan ekonomist şöyle konuştu: Savaş ortamında risk primi yükselir. Bankalar daha temkinli davranır. Dış ticaret işlemleri pahalılaşır, sigorta maliyetleri artar. Sermaye çıkışı yaşanmasa bile sermaye girişinin yavaşlaması bile kur üzerinde baskı oluşturur. Finans piyasalarında bazen en net mesajı grafikler verir.
"Petrol burada kilit başlıklardan biri. İran büyük bir enerji üreticisi ve teorik olarak petrol fiyatlarındaki artış ülkeye döviz kazandırabilir. Ancak yaptırımlar ve ödeme kanallarındaki kısıtlar nedeniyle bu avantajın sisteme tam ve sağlıklı biçimde yansıması mümkün olmayabilir" diyen Humar petrol fiyatı yükselse de riyalin aynı ölçüde güçlenmeyebileceği ihtimalini değerlendirdi.
Çünkü mesele yalnızca gelirin varlığı değil, o gelirin finansal sisteme ne ölçüde entegre olabildiği. Bu noktada sık yapılan bir yanlışı düzeltmek gerektiğini hatırlatan Humar, enerji zengini olmanın otomatik olarak para zenginliği anlamına gelmediğini vurguladı.
Bir diğer önemli unsurun para politikası olduğunu söyleyen Humar, "Savaş dönemlerinde kamu harcamaları artar. Artan harcamalar çoğu zaman genişleyici para politikasıyla finanse edilir. Eğer bu süreç kontrolsüz ilerlerse para arzı genişler, enflasyon yükselir ve kur yeniden baskı altına girer. Ekonomi bazen mutfak gibidir; ocağın altını gereğinden fazla açarsanız yemek ya yanar ya da taşar. Para basmak kısa vadede çözüm gibi görünse de uzun vadede fiyat istikrarını bozar. Fiyat istikrarı bozulduğunda kur dengesi de kalıcı biçimde sarsılır" dedi.
Günlük hayattan basit bir örnekle anlatan Humar "Mahallede herkesin alışveriş yaptığı bir bakkalın yarın açık olup olmayacağı konusunda şüphe oluştuğunu varsayalım. Böyle bir durumda elinizdeki fişi ya da veresiye defterini güvence olarak görmezsiniz; başka bir dükkâna yönelirsiniz. Para birimi de benzer bir psikolojiyle çalışır. Geleceğe dair belirsizlik arttığında insanlar daha güçlü ve güvenli kabul edilen para birimlerine yönelir" diyerek ABD Doları’nın küresel rezerv para olmasının avantajının belirsizlik döneminde artacağını ifade etti.
Önümüzdeki süreçte riyalin dolar karşısında daha da değer kaybetme ihtimali teknik olarak mümkün olduğunun altını çizen ekonomist, "Özellikle çatışma uzarsa, yaptırımlar sertleşirse ve finansal izolasyon derinleşirse bu baskı daha görünür hale gelebilir. Finans dünyasında “Risk büyürse kur susmaz” şeklinde bir ifade vardır. Ancak şu da unutulmamalıdır: Aşırı değer kayıpları genellikle bir denge arayışını tetikler. Devlet müdahaleleri, kur kontrolleri ve alternatif ödeme sistemleri devreye alınabilir. Fakat bunlar çoğu zaman kısa vadeli pansuman işlevi görür; kalıcı çözüm güvenin yeniden inşasıdır" dedi.
"Savaş atmosferi stresi daha da artırabilir. Petrol fiyatları yükselse bile sistemik riskler giderilmedikçe riyalde kalıcı bir toparlanma zor görünmektedir" diyen Humar güven kazanmanın da kaybetmek kadar zaman alıcı olduğundan bahsetti.
İran Riyali’nin ABD doları karşısında değer kaybetmeye devam etme riski yalnızca anlık jeopolitik şoklara değil, uzun süredir devam eden yapısal sorunlara dayandığını vurgulayan Humar, "Eğer ekonomik güven tesis edilmez, dış ticaret dengesi güçlendirilmez ve para politikası esnekliği sağlanamazsa riyalin dolar karşısında baskı altında kalma ihtimali yüksek kalacaktır" dedi.
Google Play
App Store
Haberi Paylaş
12:28
İLGİLİ HABERLER
YORUM YAZ
