Türkiye, Katar, Pakistan ve Endonezya arasında Doha’da imzalanan Bedir Mutabakatı, savunma sanayisi, askeri üretim ve teknoloji alanlarında yeni bir iş birliğinin kapısını araladı. Teknik eğitim, araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) çalışmalarını da kapsayan anlaşma, dört ülkenin savunma kapasitelerini ortak projelerle geliştirmeyi hedefliyor.
HABERİN ÖZETİ
Okunma süresi 33 saniyeye düşürüldü.
Okunma süresi 33 saniyeye düşürüldü.
ÖZETİ PAYLAŞ
Küresel güç rekabetinin hız kazandığı ve Orta Doğu’daki güvenlik dengelerinin yeniden şekillendiği bir dönemde imzalanan mutabakat, Türkiye’nin bölgesel savunma iş birlikleri açısından da önem taşıyor. Türkiye’nin savunma teknolojilerindeki üretim gücü, Pakistan’ın askeri üretim tecrübesi, Katar’ın finansman kapasitesi ve Endonezya’nın Asya-Pasifik bağlantıları, ortaklığın potansiyelini artıran unsurlar arasında yer alıyor.
Peki dört ülkeyi aynı masada buluşturan Bedir Mutabakatı’nın asıl hedefi ne? Anlaşma, savunma sanayisi iş birliğinin ötesinde daha geniş bir jeopolitik ortaklığa zemin hazırlayabilir mi? Dört ülkenin askeri kapasitelerinin bir araya gelmesi nasıl bir güç ortaya çıkarabilir? Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasındaki Mekke Ortak Savunma Anlaşması ile Bedir Mutabakatı arasındaki temel farklar neler?
Diplomatik İlişkiler ve Politik Araştırmalar Merkezi (DİPAM) Başkanı Dr. Tolga Sakman, Bedir Mutabakatı’nın stratejik hedeflerini, Mekke İttifakı ile arasındaki farkları, Türkiye’nin savunma sanayisi açısından doğurabileceği fırsatları ve bölgesel güvenlik dengelerine olası etkilerini Tgrthaber.com Özel Haber Editörü Zeynep Gizem Er’e analiz etti.
Türkiye, Katar, Pakistan ve Endonezya’yı aynı masada buluşturan Bedir Mutabakatı’nın asıl hedefi ne? Yeni bir jeopolitik ortaklığın habercisi mi?
Dr. Tolga Sakman: ''Bedir’in temel hedefini yalnızca dört ülkenin savunma sanayii kapasitelerini birleştirmek şeklinde okumak eksik kalır. Burada daha geniş bir stratejik mantık var: Savunma alanındaki üçüncü taraflara olan bağımlılıkları azaltıp karşılıklı ilişkilerde daha kalıcı bir siyasi ve ekonomik ortaklık zemini oluşturmak.
Günümüzde savunma sanayii, klasik anlamda bir silah alım satım ilişkisinden ibaret değil. Bir ülke başka bir ülkeden savaş uçağı, insansız hava aracı veya hava savunma sistemi satın aldığında beraberinde eğitim, bakım, yazılım, yedek parça, mühimmat ve teknik destek ilişkileri de kuruyor. Ortak üretim ve Ar-Ge düzeyine geçildiğinde ise bu ilişkiler daha derin bir sanayi ve teknoloji bağına dönüşebiliyor. Bedir’in potansiyel stratejik anlamı burada yatıyor.
Dört ülkenin bir araya gelmesinde dört boyut öne çıkıyor:
Bu unsurların bir araya gelmesi, savunma sanayii üzerinden çok bölgeli bir iş birliği ağı oluşturma potansiyeli taşıyor.
Jeopolitik ortaklık meselesine gelirsek: Evet, Bedir daha geniş bir ortaklığın başlangıcı olarak okunabilir. Fakat burada bir stratejik iş birliği ağı ile ortak tehdit algısına ve bağlayıcı güvenlik yükümlülüklerine sahip bir ittifak arasında ayrım yapmak gerekiyor. Dört ülkenin aynı savunma sanayii çerçevesinde buluşması, bütün bölgesel meselelerde aynı tarafta oldukları anlamına gelmez. NATO veya Mekke ittifakındaki ortak güvenlik perspektifi inşası ve bir saldırıya ortak cevap verme gibi etkiler henüz burada konuşmuyoruz. Dolayısıyla Bedir’i şimdiden yeni bir askeri blok olarak tanımlamak yerine, farklı stratejik yönelimlere sahip ülkelerin ortak çıkarlarını savunma sanayii üzerinden kurumsallaştırma girişimi olarak değerlendirmek daha isabetlidir.''
Mutabakatın şimdi imzalanmasının sebebi Orta Doğu ve Asya-Pasifik’teki gelişmelerin etkisi mi?
Dr. Tolga Sakman ''Bu nedenle belirli bir bölgesel gerilimi anlaşmanın doğrudan sebebi olarak göstermek doğru olmaz. Bununla birlikte, mevcut uluslararası güvenlik ortamı anlaşmanın neden anlamlı olduğunu açıklıyor.
Değişen küresel düzen ise tüm gelişmelerin bağlandığı majör konu. Uluslararası sistemde büyük güç rekabeti sürerken, bölgesel aktörler de tek bir tedarikçiye, güvenlik ortağına veya diplomatik kanala bağımlı kalmamaya çalışıyor. Çok merkezli sistem arayışında farklı merkezlerin oluşmasında güvenlik temelli iş birlikleri katalizör etki oluşturacak. Bedir bu açıdan, birbirinden uzak coğrafyalardaki ülkelerin belirli alanlarda ortak hareket ederek seçeneklerini çoğaltma çabasıyla uyumlu.''
Türkiye, Katar, Pakistan ve Endonezya'nın askeri kapasiteleri bir araya geldiğinde nasıl bir güç ortaya çıkabilir?
Dr. Tolga Sakman: ''Burada askeri kapasiteyi tek bir toplam güç olarak ele almamak gerekiyor. Dört ülkenin nüfusunu, asker sayısını veya savunma bütçelerini toplamak, ortaklığın gerçek askeri değerini göstermez. Asıl mesele, farklı kapasitelerin birlikte kullanılabilir hale gelip gelmeyeceğidir. Bu tür iş birliklerinde 2+2 dörtten fazla eder.
Buradaki olası sinerji, dört ülkenin bütün kabiliyetlerinin otomatik olarak birleşmesi değil, belirli projelerde üretim, finansman, mühendislik ve pazar erişiminin bir araya getirilmesidir. Bununla birlikte savunma üretmek ile askeri harekat yapabilmek farklı şeylerdir. Bunun için ortak haberleşme standartları, komuta-kontrol sistemleri, lojistik düzenlemeler, eğitim doktrinleri ve müşterek tatbikatlar gerekir.
Bedir’in teknik eğitim boyutu, zaman içinde bu tür bir uyumluluğa katkı sağlayabilir. Ancak mutabakatın kendisi, dört ülkenin müşterek harekat yapabilecek bir kuvvet oluşturduğu anlamına gelmiyor.
Coğrafi erişim ve stratejik bağlantılar ise stratejik bir güç çarpanı. Türkiye’nin Avrupa, Karadeniz, Orta Doğu ve Akdeniz’e uzanan güvenlik ilişkileri, Katar’ın Körfez’deki konumu, Pakistan’ın Güney Asya’daki yeri ve Endonezya’nın Hint-Pasifik bağlantısı, geniş bir coğrafi ağ ortaya çıkarıyor. Coğrafi yaygınlık tek başına bir askeri üstünlük olmasa da ortak lojistik, kriz anında erişim, siyasi karar alma ve kuvvetlerin birlikte kullanılabilmesi sağlanmadıkça geniş coğrafyaya yayılmış ortaklık, bir operasyonel kapasite üretebilir. Bu nedenle Bedir’in yakın vadede en somut etkisinin ortak askeri kuvvet oluşturmaktan ziyade, savunma sanayii iş birliği ve üretim kapasitesinin geliştirilmesi alanında ortaya çıkması daha olası bir senaryodur.''
Bedir, NATO’nun 5. maddesine benzer bir karşılıklı savunma mekanizmasına dönüşebilir mi? Mekke Ortak Savunma Anlaşması ile Bedir Mutabakatı arasındaki temel farklar neler? İki anlaşma, Türkiye’nin bölgesel savunma politikası açısından nasıl değerlendirilmeli?
Dr. Tolga Sakman: ''Bedir Mutabakatı’nın açıklanan hükümleri arasında NATO’nun 5. maddesine benzer bir karşılıklı savunma taahhüdü bulunmuyor. NATO Antlaşması’nın 5. maddesi, bir üyeye yönelik silahlı saldırının bütün üyelere yapılmış sayılmasını öngörüyor. Bedir ise açıklanan çerçevesiyle savunma sanayii, askeri üretim, Ar-Ge ve teknik eğitim üzerine kurulu.
Bu noktada, Mekke Ortak Savunma Anlaşması ile Bedir’i karşılaştırmak özellikle önemli. Mekke Anlaşması’nda taraflardan birine yönelik silahlı saldırının hepsine yönelik saldırı sayılacağını belirtiyor. Bedir için açıklanan metinde ise böyle bir taahhüt bulunmuyor. Bunun gerçekleşmesi için yeni siyasi kararlar, açık hukuki yükümlülükler, onay süreçleri ve uygulama mekanizmaları gerekir. Bununla birlikte savunma sanayi işbirliği ittifak için önemli bir ön adım olabilir. Savunma sanayii, eğitim araştırma gibi faaliyetler ortak savunma dilini kullanmaya başlaması için önemli. Ama bölgeler arasındaki öncelik farklarını göz ardı etmemek gerekir.''
Bedir, Türkiye’nin savunma sanayii açısından ne anlama geliyor? İHA, savaş uçağı, hava savunma ve mühimmat alanlarında neler gündeme gelebilir?
Dr. Tolga Sakman: ''Türkiye açısından en önemli mesele, savunma sanayii ihracatının ortak geliştirme ve üretim ilişkilerine dönüştürülmesidir. Özellikle İHA ve SİHA alanı, Türkiye’nin mevcut üretim tecrübesi nedeniyle değerlendirilebilecek alanlardan biri. Motor, kamera ve elektro-optik sistemler, haberleşme, veri bağı, yazılım ve mühimmat gibi bileşenlerin tedarik koşulları da belirleyici. Savaş uçaklarında ortak geliştirme daha uzun vadeli ve karmaşık bir süreçtir. Uçak tasarımı, motor teknolojisi, aviyonik, uçuş testleri, sertifikasyon ve yüksek finansman gerektirir. Bu nedenle Bedir imzalandı diye dört ülkenin ortak savaş uçağı geliştireceği sonucuna varmak mümkün değil ama özellikle KAAN için destekleyici unsur oluşturmak açısından çok taraflı fayda sağlayacak.
Hava savunma alanında da ortak radar üretimi, sensör entegrasyonu veya komuta-kontrol teknolojileri gibi daha sınırlı projeler, ilk aşamada farklı maliyet ve teknoloji gereksinimleri nedeniyle beklenebilir. Temin ile ilgili olarak ise Türkiye açısından daha kalıcı bir sanayi ve teknoloji kazanımı ortaya çıkabilir. Bunun için de teknoloji paylaşımının kapsamı, yerli katkı oranı, fikri mülkiyet hakları ve ortak tesislerde üretilen sistemlerin ihracat yetkisi açık biçimde belirlenmelidir.''
Bedir Mutabakatı, Türkiye’nin ihracat pazarlarını genişletebilir mi? Dört ülke üçüncü ülkelere ortak savunma ürünleri sunabilir mi?
Dr. Tolga Sakman: ''Evet, bu mutabakatın ekonomik açıdan en önemli potansiyellerinden biri üçüncü ülkelere yönelik ortak savunma projeleri geliştirilmesidir. Nitekim Milli Savunma Bakanlığı'nın açıklamasında, ülkelerin üretim kabiliyetlerinin birleştirilmesiyle dost ve müttefik ülkelerin ihtiyaçlarının karşılanmasına yönelik bir hedef de bulunuyor. Böylece sadece imzacılar değil, daha geniş bir çevrede bölge dışı bağımlılıklar azaltılabilir. Bu da bir imza olmadan ittifakların etki kapasitesini artıracaktır. Türkiye açısından asıl kazanım, yalnızca daha fazla ürün satmak değil, ürünlerin etrafında uluslararası bir üretim ve destek ekosistemi kurmak olacaktır. Bu ekosistem ortak tesisler, bakım merkezleri, eğitim programları ve yedek parça ağları oluşturabilirse Türkiye’nin ihracat ilişkileri daha kalıcı hâle gelebilir.''
Bedir Mutabakatı, Orta Doğu’daki güç dengelerini nasıl etkiler? İran, İsrail ve Körfez ülkeleri açısından nasıl okunmalı?
Dr. Tolga Sakman: ''Bu soruda ilk dikkat edilmesi gereken husus, Bedir’in tarafları ile Orta Doğu’daki güvenlik rekabetinin taraflarının birebir örtüşmediğidir. Endonezya’nın katılımı, mutabakatın yalnızca Orta Doğu’daki bir güvenlik düzenlemesi olmadığını gösteriyor. Bu nedenle anlaşmayı doğrudan İran’a veya İsrail’e karşı oluşturulmuş bir yapı olarak tanımlamamak gerekir. Bununla birlikte, mutabakatın uzun vadede yaratabileceği sonuçlar bölgesel güç dengeleri bakımından önem taşıyabilir.
İran açısından stratejik soru, bu iş birliğinin ileride hangi savunma sistemlerini geliştireceği ve bunların bölgedeki askeri kapasitelere nasıl yansıyacağı olacaktır. Yaptırım ve ekonomik baskı altındaki Tahran yönetimi doğru politikalarla bu iş birliğinden savunmasını güçlendirme avantajı sağlayabilir.
İsrail bakımından da değerlendirme, mutabakatın siyasi söyleminden ziyade ortaya çıkaracağı somut kapasitelere bağlı olacaktır.
Örneğin gelişmiş hava savunma, insansız sistemler, elektronik harp veya hassas güdümlü mühimmat alanlarında önemli ortak projeler hayata geçirilirse bunların bölgesel askeri denge üzerindeki etkileri tartışılabilir. Katar’ın savunma sanayii iş birliği üzerinden yer aldığı Bedir ile Suudi Arabistan’ın karşılıklı savunma taahhüdü içeren Mekke Anlaşması, aynı güvenlik ağının farklı işlevleri olarak yorumlanabilir. Körfez ülkelerinin güvenlik ilişkilerini bu şekilde çeşitlendirmesi ve bölgesel ortaklarla savunma kapasitelerini geliştirmesi, Ortadoğu’daki güvenlik düzeninin daha çok aktörlü bir yapıya evrilmesiyle uyumlu.''
Pakistan’ın nükleer silah kapasitesi, Bedir’in stratejik anlamını büyütüyor mu? Nükleer ve konvansiyonel iş birliği nasıl ayrılmalı?
Dr. Tolga Sakman: ''Pakistan, nükleer caydırıcılığa sahip bir devlet olarak Güney Asya’daki güvenlik dengesinin önemli bir aktörü. Pakistan’ın bu ortaklığa katılımı, taraflar arasında daha geniş bir stratejik diyalog için zemin oluşturabilir. Ancak böyle bir diyaloğun kapsamı, otomatik olarak nükleer strateji veya nükleer caydırıcılık paylaşımını içermez. Konvansiyonel savunma sanayii iş birliği, İHA’lar, uçaklar, radarlar, hava savunma sistemleri, zırhlı araçlar, mühimmat, elektronik harp, eğitim ve lojistik gibi alanları kapsayabilir.
Nükleer silahlarla ilgili iş birliği ise farklı bir hukuki, siyasi ve güvenlik çerçevesine sahiptir. Nükleer silahların tasarımı, üretimi, devri veya bunlarla bağlantılı hassas teknolojilerin paylaşılması, konvansiyonel silah üretiminden çok daha sıkı uluslararası kısıtlamalara tabidir. Bedir’in açıklanan hedefleri arasında nükleer silah geliştirme, nükleer teknoloji paylaşımı veya nükleer caydırıcılık mekanizması kurma yönünde bir hüküm bulunmuyor. Dolayısıyla Pakistan’ın nükleer kapasitesi, mutabakatın genel jeopolitik bağlamını önemli kılıyor fakat bu kapasiteyi dört ülkenin ortak bir nükleer güç oluşturacağı şeklinde yorumlamak için hiçbir dayanak sunmuyor.''
Neden “Bedir” adı seçildi? Siyasi veya stratejik bir mesaj taşıyor olabilir mi?
Dr. Tolga Sakman: ''Milli Savunma Bakanlığı’nın açıklamasında, mutabakata dolunay anlamına gelen “Bedir” adının verildiği belirtiliyor. Aynı açıklamada, dört ülkenin birbirini tamamladığı ve mutabakatın askeri ve ekonomik önem taşıdığı vurgulanıyor. ''Bedir'' kelimesinin İslam tarihindeki Bedir Savaşı’nı çağrıştırması, özellikle dört ülkenin de Müslüman çoğunluklu toplumlara sahip olması nedeniyle sembolik bir okuma alanı yaratıyor. Bu çağrışım, dayanışma, ortaklık ve birlikte hareket etme düşüncesiyle ilişkilendirilebilir.''
Google Play
App Store
11:06
Haberi Paylaş
İLGİLİ HABERLER
YORUM YAZ