ABD ve İran arasındaki gerilimde en kritik viraj olan Hürmüz Boğazı'nın yeniden trafiğe açılmasıyla bölge nefes aldı. Ancak bu normalleşme kalıcı mı, yoksa fırtına öncesi sessizlik mi? Uluslararası İlişkiler Uzmanı Dr. Necmettin Mutlu, Tgrthaber.com Özel Haber Şefi Bengü Sarıkuş'a gelişmeleri değerlendirdi. Mutlu, küresel sistemdeki yeni çatlakları ve Malakka Boğazı için beklenen kritik gelişmeleri ilk kez Tgrthaber.com'a anlattı.
HABERİN ÖZETİ
Okunma süresi 44 saniyeye düşürüldü.
Okunma süresi 44 saniyeye düşürüldü.
ÖZETİ PAYLAŞ
Hürmüz Boğazı'nın açılmasını nasıl değerlendiriyorsunuz?
Dr. Necmettin Mutlu: Hürmüz Boğazı’nın açılması ilk bakışta bir normalleşme işareti gibi görünse de, aslında bu durum krizin çözüldüğünü değil, yönetilebilir bir seviyeye çekildiğini gösteriyor. Çünkü Hürmüz artık sadece bir enerji geçiş hattı değil; tarafların birbirine karşı kullandığı stratejik bir “baskı mekanizması” haline gelmiş durumda. İran açısından bu boğaz, konvansiyonel askeri güç dengesizliğini telafi eden en önemli kozlardan biri. ABD açısından ise küresel enerji arzının sürekliliği ve müttefiklerin güvenliği açısından vazgeçilmez bir kırmızı çizgi.
Bu nedenle boğazın açılması, tarafların geri adım attığını değil, kontrollü bir denge kurduğunu gösteriyor. Yani aslında sahada örtük bir mutabakat var: “Tansiyonu yükseltebiliriz ama sistemi tamamen kilitlemeyiz.” Bu, özellikle küresel ekonominin kırılgan olduğu bir dönemde tarafların maliyetleri sınırlama refleksiyle hareket ettiğini ortaya koyuyor.
Ancak burada kritik olan şu: Hürmüz’de yaşanan her kapanma-açılma döngüsü, küresel enerji piyasalarında kalıcı bir güvensizlik üretir. Sigorta maliyetlerinden navlun fiyatlarına, petrol arzından yatırım kararlarına kadar geniş bir etki alanı oluşur. Yani boğaz açık olsa bile “risk primi” ortadan kalkmaz. Bu da aslında fiili bir kriz durumunun devam ettiğini gösterir.
Daha stratejik düzeyde bakarsak, Hürmüz’ün açılması aynı zamanda ABD ile İran arasında doğrudan olmayan bir “kırmızı çizgi yönetimi”nin işlediğini de gösteriyor. Taraflar birbirlerini test ediyor ama aynı zamanda sistemik çöküşe yol açacak adımlardan da bilinçli olarak kaçınıyor. Bu durum, önümüzdeki dönemde benzer krizlerin tekrar yaşanabileceğini, ancak bunların büyük ölçüde kontrollü kalacağını düşündürüyor. Sonuç olarak Hürmüz bugün açık olabilir; fakat jeopolitik anlamda hâlâ “kırılgan bir boğaz” olmaya devam ediyor. Bu kırılganlık ortadan kalkmadan da bölgesel istikrarın kalıcı hale gelmesi oldukça zor görünüyor.
ABD–İran gerilimini bugün hangi aşamada görüyorsunuz?
Dr. Necmettin Mutlu: Bugün ABD-İran gerilimi klasik bir savaş eşiğinden ziyade, “kontrollü tırmanma” dediğimiz bir aşamada ilerliyor. Taraflar doğrudan bir savaşa girmek istemiyor çünkü bunun maliyetinin çok yüksek olduğunun farkındalar. Ancak sahada vekil güçler, enerji hatları, deniz yolları ve bölgesel nüfuz alanları üzerinden sürekli bir baskı ve karşı baskı söz konusu. Yani bu, düşük yoğunluklu ama her an kontrolden çıkma potansiyeli taşıyan bir kriz.
(Görseller yapay zeka ile temsili olarak hazırlanmıştır)
İran’ın bölgesel vekalet savaşları stratejisi, ABD’nin teknolojik üstünlüğü karşısında ne kadar dayanıklı?
Dr. Necmettin Mutlu: İran burada klasik anlamda bir askeri üstünlük kurmaya çalışmıyor. Tam tersine, maliyeti yayarak ve çatışmayı farklı coğrafyalara dağıtarak ABD’nin üstünlüğünü dengelemeye çalışıyor. Bu strateji kısa ve orta vadede oldukça işlevsel. Çünkü ABD’nin teknolojik üstünlüğü, her yerde aynı anda etkin olmasını garanti etmiyor. Ancak bu modelin de sınırları var. Eğer İran’ın vekil aktörleri zayıflarsa veya İran doğrudan hedef haline gelirse, bu stratejinin sürdürülebilirliği ciddi şekilde sorgulanır. Fakat artık kısa vadede kimin kazandığı değil uzun vadede kimin psikolojik olarak dayanabildiği önemli hale gelecek. Yıpratma savaşlarının yoğunluk derecesi fark etmeksizin doğası bu. İran halkı bu açıdan dayanıklı, acı eşiği yüksek fakat İsrail ve ABD halkı için bunu söylemek zor.
Tarafların askeri kapasitesine baktığımızda bu bir “asimetrik savaş” mı olacak? Bu gerilimin bitiş çizgisi sizce neresi olacak?
Dr. Necmettin Mutlu: Kesinlikle asimetrik bir tablo var. ABD; hava gücü, istihbarat, hassas vuruş kapasitesi ve teknoloji açısından açık ara önde. İran ise buna karşılık coğrafya, zaman, vekil ağlar ve psikolojik yıpratma üzerinden denge kurmaya çalışıyor. Bu nedenle bu tür bir gerilimin sonunda klasik anlamda bir “kazanan” çıkmaz. Bitiş çizgisi büyük ihtimalle tarafların birbirlerine sınırlarını yeniden kabul ettirdiği, yani fiili bir dengeye ulaşıldığı nokta.
Eğer bu gerilim uzun süre çözülmezse faturası nasıl olur?
Dr. Necmettin Mutlu: Bu gerilimin faturası sadece ABD ve İran’a değil, tüm dünyaya çıkar. Öncelikle enerji. Hürmüz'le birlikte Bab-el Mendep ve Kızıldeniz de risk altında. Irak, Suriye ve Lübnan gibi kırılgan ülkelerde yeni istikrarsızlıklar doğabilir. Suriye sahasına özellikle odaklanmak gerek. Ama en önemli risk şu: Belirsizlik uzadıkça devlet dışı aktörler güçlenir, merkezi devlet yapıları zayıflar. Bu da bölgeyi daha öngörülemez hale getirir. Tekraren odak noktası Kızıldeniz ve Somaliland.
Türkiye, bu gerilimde nasıl bir rol üstleniyor?
Dr. Necmettin Mutlu: Türkiye bu denklemde denge kurucu bir aktör. Hem NATO üyesi hem de İran’la komşu olması nedeniyle iki tarafla da konuşabilen nadir ülkelerden biri. Fakat gelişmeler Türkiye'yi bölgesel güvenlik doktrini kurucusu olmaya zorluyor. Orta vadede artık Körfez ülkelerinin en önemli dersi, tek taraflı askeri bağımlılık ve taşıma modu bağımlılığının bitmesidir. Bu nedenle Türkiye’nin rolü askeri gerilimi artırmak değil, diplomatik kanalları açık tutmak olmalı. Özellikle enerji güvenliği, ticaret yolları ve bölgesel istikrar açısından Türkiye’nin aktif ama dengeli politikası daha fazla risk almaya zorluyor. Bu riskin dengelenmesi en önemlisi.
Zengezur Koridoru veya Kalkınma Yolu gibi projeler, ABD-İran geriliminden bağımsız bir şekilde hayata geçebilir mi?
Dr. Necmettin Mutlu: Naçizane geçen yıldan beri ifade ettiğim gibi Hürmüz kapanırsa Kalkınma Yolu öne çıkar, bu; krizin fırsatı. Artık en önemli çıkarım alternatif taşıma modları. Bu hususu bir kitapta ayrıntılı şekilde ele aldım. Zengezur Trump koridoru oldu. Amerikalılar orta koridorun kilit noktalarını tıkamak üzere bir plan geliştirdi. İlk kez size söyleyeyim ilerleyen günlerde Malakka Boğazı’nda da farklı gelişmeler seyredebiliriz. Tarihi Şam Hicaz hattının renovasyonu, Suudiler ve Trans Arap hattıyla birleştirilmesi ve dahi Akdeniz limanlarına çıkış çok önemli. Teorik olarak bu projeler ekonomik ve lojistik projelerdir, yani siyasetten bağımsız gibi görünürler. Ancak pratikte bu mümkün değil. Çünkü bu tür projelerin hayata geçmesi için güvenlik, siyasi istikrar ve uluslararası destek gerekir. Eğer ABD–İran gerilimi derinleşirse, bu projeler tamamen durmaz ama yavaşlar, maliyetleri artar ve riskleri yükselir. Fakat Şam-Hicaz-Trans Arap bağlantısı bunlardan bağımsız. Çünkü Körfez’e artık çıkış gerek.
Google Play
App Store
Haberi Paylaş
16:49
İLGİLİ HABERLER
YORUM YAZ