Bir kuşağın kurguya sığmayan boşluğu, gerçeğe yüklediği anlam ve kahraman ihtiyacı...
Toplumlar her dönem kendilerini anlatma ihtiyacı hissetmişlerdir. Ve her devirde kendilerini farklı bir yolla anlatmış; anlatırken aynı zamanda gelecek nesillere kalıcılığı da hedeflemişlerdir. Bazı dönemler destanlarla, bazı dönem hukuk metinleriyle, bazıları dönemler de sanatı bir anlatı aracı olarak seçmişlerdir. Türk toplumunda ise çoğu zaman kahramanları üzerinden anlatmak yolu seçilmiştir. Bazen bir roman kahramanı, bazen bir dizi figürü, bazen de yaşamış bir insan; bir dönemin kırgınlığını, öfkesini, beklentisini ve eksik kalan tarafını kendi üzerinde toplamıştır.
“Polat Alemdar hiç yaşamadı ama Çatlı gerçekti”
Bu cümle, Türk toplumunun kurgu ile gerçek arasında nasıl bir duygusal köprü kurduğunu, neyi özlediğini, neyi kaybettiğini ve hangi boşluğu hâlâ dolduramadığını da ele verir.
Burada ilk bakışta basit bir ayrım vardır: Biri kurgu karakterdir, diğeri yaşamış bir figür. Fakat asıl derinlik, bu ayrımdan ziyade; bu iki ismin neden aynı cümlede buluştuğundadır.
Dilimize yerleşen karşılaştırmalar, bilinçaltının işaret fişekleridir. Alemdar ile Çatlı'yı yan yana getirirken birini diğeriyle kıyaslamayı amaçlamadım. Asıl amacım, her ikisinin de aynı toplumsal ihtiyaca cevap veren iki ayrı biçim olduğunu vurgulamaktır. Biri hayalin içinde üretilmiş cevaptır, diğeri tarihin içinde ortaya çıkmış cevaptır. Biri milletin görmek istediği kudretin estetikleştirilmiş sureti, diğeri aynı arayışın hakikatte karşılık bulmuş, ama bu yüzden daha tartışmalı, daha ağır, daha sarsıcı hâlidir.
Polat Alemdar hiçbir zaman yaşamadı; ama o, durup dururken yaratılmış da değildi. O karakter, bir senaristin masasında kalemle icat edilmedi sadece. Onu var eden şey, toplumsal ruh hâliydi. İnsanların içinde biriken gecikmiş adalet duygusu, korunma arzusu, değersizleştirilme öfkesi, cevapsız kalmış itirazları ve “birisi çıksa da bu dağınıklığı toplasa” isteği, kurguda bir beden buldu. Yani Alemdar, bir televizyon dizisinden öte , toplumun hayal gücünün ürünüdür. Kitleler onu seyrederken bir dizi izlemedi yalnızca; kendi eksiklerini, korkularını ve olmak istedikleri hâli de seyrettiler. Bu yüzden Alemdar’a duyulan ilgi, bir karakter sevgisinden ibaret değildi. O ilgi, aslında “bizde eksik olan nedir?” sorusunun dolaylı cevabıydı.
Fakat kurgu, insana teselli verir; gerçek ise insanı hesaba çeker. İşte Çatlı’nın ağırlığı burada başlar. Çünkü gerçek olan hiçbir figür, kurgudaki kadar temiz, net ve yekpare değildir. Kurgu karakter, izleyicinin ihtiyacına göre biçimlenir; gerçek insan ise hayatın çelişkileri içinde yürür. Onun karanlığı vardır, yükü vardır, fazlalıkları ve eksiklikleri vardır. Bu yüzden Çatlı, Alemdar gibi sevilmez; Alemdar gibi tartışılmaz da. O, daha karmaşık bir duygunun merkezindedir. Bir kesim için savunma refleksinin cisimleşmiş hâlidir, bir kesim için karanlıkla temas eden bir gerçekliktir, bir başkası için ise bir dönemin sembolüdür. Ama bütün bu okumaların ortaklaştığı bir nokta vardır: Çatlı, insanların zihninde biyografik bir kişi olmanın ötesine geçmiş, toplumsal bir imgeye dönüşmüştür.
Bu imgenin merkezinde de “savunma” duygusu vardır. Kullanılan ifadeyle söylersek, milli, manevi ve kültürel Türk insanının savunucusu olma fikri… Burada asıl önemli olan, bunun tarihî ve sosyolojik olarak bire bir doğrulanmasından çok, neden böyle bir algının oluştuğunu anlamaktır. Çünkü toplum, bir figürü çoğu zaman onun bütün gerçekliğiyle algılamaz; kendi ihtiyacı ölçüsünde algılar. İnsanlar, kişileri hayatın tüm ayrıntılarıyla anlamlandırarak büyütmez; kendilerinde eksik olan duygunun tamamlayıcısı olarak büyütürler. Demek ki burada mesele Çatlı’nın kim olduğundan ziyade; toplumun onu niçin böyle görmek istediğidir. Bu da bizi doğrudan şuraya götürür: Bir toplum neden savunucusunu bir figürde arar?
Çünkü toplumlar da insanlar gibi, yaralandıkları yerden sembol üretir. Aşağılandığını hisseden bir toplum, vakar sembolleri üretir. Adaletin olmadığı bir dünyayı hisseden bir toplum, caydırıcılık sembolleri üretir. Dağınık olduğunu hisseden bir toplum, düzen figürleri üretir. İşte Çatlı da, Alemdar da aynı kökten beslenen iki ayrı semboldür. Fark şu: Alemdar, toplumun bilinçli estetik üretimidir; Çatlı ise tarihin sert yüzünde belirmiş, sonradan sembolleştirilmiş bir figürdür. Biri güven duygusunu sahnede temsil eder, diğeri aynı duygunun hayatta bir zamanlar mümkün olduğuna dair inancı taşır.
Burada çok önemli bir düşünsel eşik var: Toplumların kahraman üretmesi, her zaman güçlülük belirtisi olarak ortaya çıkmaz; bazen derin bir eksiklik belirtisidir. Çünkü gerçekten oturmuş bir toplumsal düzen, kurtarıcı figürlere fazla ihtiyaç duymaz. Güven duygusu kurumlarla sağlanır, vakar ortak bilinçle korunur, değerler gündelik hayatın içine dağılmış olur. Ama bunlar eksildiğinde, toplum o dağınık ihtiyacı tek bir isimde toplamak ister. Böylece karmaşık bir ihtiyaç, bir figür üzerinden okunabilir hâle gelir. İnsan zihni de bunu sever. Çünkü dağınık bir toplumsal sorunu çözmek zordur; ama bir kahramanı sevmek kolaydır. Bu yüzden kahraman ihtiyacı çoğu zaman bir çözümden ziyade çözümün ertelenmiş biçimidir.
“Çatlı bugün yaşasaydı Kur’an yakmaya kimse cesaret edemezdi”
Bu cümle düz anlamıyla okunmamalıdır. Bu cümlede yalnızca bir kişiye atfedilen güç yoktur; aynı zamanda bugüne duyulan güvensizlik de vardır. İnsan bu cümleyi kurarken bir insanı çağırmıyor yalnızca; yokluğunu hissettiği bir caydırıcılık iklimini de çağırıyor. Burada özlenen, tek başına bir şahıs değildir. Özlenen şey, değerlere uzanan elin sonuçsuz kalmayacağına dair sarsılmaz inançtır. Yani bu cümlede, biyografik bir özlemden çok psikolojik ve toplumsal bir boşluk varlığıdır. Kutsala dokunulmasının sıradanlaştığı, hakaretin fikir özgürlüğü maskesiyle dolaşıma sokulduğu bir çağda, insanlar bir “karşı ağırlık” arıyor. Bir sınır, bir vakar, bir caydırıcı eşik… Çatlı’nın adı da burada bir kişiden çok o eşiğin metaforuna dönüşüyor.
Ama bu noktada çok dikkatli olmak gerekir. Çünkü bir toplumu ayakta tutan şey, belirli anlarda ortaya çıkacak sert figürlerin varlığı olarak görülemez. Gerçek medeniyet, özlenen bir kahramanın gelmesi ile kurulamaz; medeniyetler, kahramana ihtiyaç kalmadığında başlar. Mevzu, hayal kahraman yaratmak değildir; içini doldurmaktır. Bu cümle, bütün tartışmanın merkezidir. Biz uzun zamandır suret üretiyoruz ama içerik inşa etmekte zorlanıyoruz. İsimleri büyütüyoruz ama o isimlerin temsil ettiği duyguyu kurumsallaştıramıyoruz. Birini “savunucu” olarak anıyoruz ama savunulması gereken değerleri toplumsal hayatın merkezine aynı kuvvetle yerleştiremiyoruz. O yüzden sorun, kahraman yetiştirememekten ziyade; kahramana mecbur kalmışlıktır.
İçini doldurmak ne demektir? Bu, yalnızca slogan üretmemek demektir. Milli olanı, sadece törenlerde anmamak; manevi olanı, sadece duygusal anlarda hatırlamamak; kültürel olanı, sadece nostaljiye sıkıştırmamak demektir. Eğer bir toplum kendi dilini, hafızasını, kutsalını, haysiyetini ve müşterek duygusunu günlük hayatında canlı tutamıyorsa, sonra onları koruyacak sert figürler aramaya başlar. Çünkü içeride eksilen şey, dışarıda sembolle tamamlanmaya çalışılır. Bu yüzden bir toplumun olgunluğu, kahraman üretme becerisinde aranmaz; olgunluk kahramanlara yüklediği anlamı ortak yaşama dönüştürebilmesindedir.
Alemdar ile Çatlı arasındaki en sarsıcı fark da tam burada çıkar. Alemdar, içi doldurulmamış arzuların estetikleştirilmiş temsilidir. Çatlı ise o arzuların gerçek dünyada ne kadar ağır sonuçlar, çelişkiler ve çatışmalar doğurabileceğini hatırlatan somutluk alanıdır. Biri insana “keşke” dedirtir, diğeri “neden buna ihtiyaç duyduk?” sorusunu sordurur. İşte derin toplumsal analiz yapma ihtiyacı da tam burada başlar. Toplum neden bir dizi karakterinde kendi koruyucu kudretini hayal etti? Neden yaşamış bir figürde, dağılmış duygularını toparlayan bir savunuculuk gördü? Neden bugün bile bazı incinme anlarında kurumları, ilkeleri, ortak aklı değil de isimleri hatırlıyor? Bu soruların cevabı, toplumun duygusal tarihinde saklıdır.
Çünkü bizim toplumumuz, yalnızca olaylara hisler katarak yaşar. Tarihi belgeler kadar sezgilerle, resmi metinler kadar ağızdan ağza aktarılan duygularla da şekillenir. Böyle toplumlarda kahramanlar biyografik anlatı yerine destansı anlatıyla büyür. Bir kişi, bir kuşağın dilinde gerçeğinden daha büyük bir hâle gelir. Çünkü insanlar her döneminde o kişiye yükledikleri ihtiyacı hissederler. Çatlı hakkında söylenenlerin bir kısmı da aslında Çatlı’dan çok onu söyleyen toplumun iç durumunu anlatır. Yani her kahraman anlatısı biraz da anlatıcının itirafıdır.
Buradan bakınca, Çatlı filmi yalnızca bir film değildir. O film, başarılı olursa bir insanı anlatmayacak; bir kuşağın iç hesaplaşmasını anlatacaktır. Neden kurguya bu kadar bağlandığımızı, neden gerçeği mitolojiye dönüştürdüğümüzü, neden bazen hukuktan, kurumdan, müşterek bilinçten önce bir figürün adını andığımızı gösterecektir. Belki de en önemlisi, o film bize şu hakikati düşündürecektir: Kahramanlık ihtiyacı, çoğu zaman toplumsal yaraların estetik maskesidir. İnsanlar yaralarını doğrudan konuşmak yerine, onları kahraman hikâyelerine emanet ederler.
O yüzden burada yapılması gereken, Çatlı’yı yalnızca övmek ya da yalnızca yermek değildir. Asıl yapılması gereken, onun etrafında büyüyen duyguyu anlamaktır. Bu duygu, kaba bir güç hayranlığı değildir sadece. İçinde aşağılanmaya karşı itiraz, savrulmaya karşı toparlanma isteği, değerin görünür olmasını isteme arzusu, kendi kültürel evinin sahipsiz olmadığını hissetme ihtiyacı vardır. Fakat bu duygunun sağlıklı biçimi, tekil figürlerde yapışıp kalmaz. Kendini eğitimde, kültürde, hukukta, gündelik hayatta, estetikte, aile terbiyesinde ve toplumsal duruşta ete kemiğe büründürür. İşte “içini doldurmak” tam olarak budur.
Bir toplumu ayakta tutacak olan geçmişin sert isimlerini bugüne çağırmaktan ziyade bugün ortak bir vakar dili kurabilmektir. Kutsalına yapılan saldırı karşısında öfke üretmek yerine o kutsalı hayata nüfuz etmiş bir medeniyet duygusuyla taşımaktır. Kültürünü savunmayı sadece kriz anlarına bırakmadan, o kültürü gündelik hayatın tabii parçası hâline getirmektir. Milli ve manevi olanı bağırmadan , derinleştirerek yaşatmaktır. Çünkü içi doldurulmayan her değer, bir süre sonra slogana dönüşür; slogan da ilk sert rüzgârda savrulur.
Sonunda yine aynı cümleye dönüyoruz:
Polat Alemdar hiç yaşamadı, Çatlı gerçekti.
Evet. Ama bu cümlenin en ağır tarafı, ne kurguya ne gerçeğe dair kısmıdır. En ağır tarafı şudur: Bir toplum hâlâ kendini anlatmak için destansı isimlere ihtiyaç duyuyorsa, demek ki kendi iç kudretini bütünüyle kuramamıştır. Demek ki mesele kahraman üretmekten ziyade, kahramana ihtiyaç bırakmayacak bir derinlik inşa etmektir. Demek ki savunucu aramaktan ziyade, savunulacak değerleri toplumsal omurgaya dönüştürmektir.
Asıl hesaplaşma da burada başlar. Çatlı üzerine düşünmek, bir insan üzerine düşünmek değildir sadece. Bu, bizim neden hep bir eşik figürüne ihtiyaç duyduğumuz üzerine düşünmektir. Neden kendimizi kurumlarda değil de isimlerde emniyette hissettiğimiz üzerine düşünmektir. Neden hakarete uğrayan kutsalımız için önce içeride ortak bir medeniyet direnci kurmak yerine dışarıda bir sert gölge aradığımız üzerine düşünmektir.
Belki de artık şu soruyu sormanın vakti gelmiştir: Biz gerçekten kahraman mı arıyoruz, yoksa içi boşalmış değerlerimize yeniden ağırlık verecek bir anlam mı? Çünkü bir milletin büyüklüğü, kaç kahraman çıkardığıyla ölçülemez; kahramanlarının temsil ettiği duyguyu ne kadar derin, ne kadar sahici, ne kadar sürekli yaşayabildiğinde anlaşılır.
Google Play
App Store
Haberi Paylaş
09:38