Ortadoğu’daki savaşın petrol ve doğal gaz arzını sıkıştırması, enerji piyasalarında dengeleri değiştirdi. Petrol fiyatlarının 100 doların üzerine çıkması bir yandan tüketicilerin enerji faturasını ağırlaştırırken diğer yandan büyük petrol ve rafineri şirketlerinin kârlarını yukarı taşıdı.
Londra’da işlem gören 8 büyük petrol şirketinin, petrolün 100 doların üzerinde seyrettiği ilk tam mali çeyrekte toplam yaklaşık 93 milyar dolar kâr ettiği hesaplandı.
Ortaya çıkan tablo hükümetleri de harekete geçirdi. Birçok ülkede savaşın yarattığı olağanüstü koşullardan kaynaklanan ekstra kazançların vergilendirilmesi yeniden gündemin üst sıralarına çıktı.
Hürmüz Boğazı’ndaki arz kesintileri ile Ortadoğu’daki üretim kayıpları, küresel petrol ve rafine ürün piyasalarında ciddi bir sıkışmaya yol açtı.
Petrol fiyatlarının 100 doların üzerinde kaldığı ilk tam mali çeyrekte Londra’da işlem gören 8 büyük petrol şirketinin toplam kârının yaklaşık 93 milyar dolara ulaştığı hesaplandı. Üstelik yüksek kâr döneminin burada bitmeyebileceği öngörülüyor. Petrol ve doğal gaz arzının savaş öncesindeki seviyelere dönmesinin zaman alması ve petrol fiyatlarının 100 dolar civarında kalması halinde bu şirketlerin yıl sonuna kadar toplam kârının 234 milyar dolara ulaşabileceği tahmin ediliyor.
Savaşın etkisi yalnızca ham petrol üreticileriyle sınırlı kalmadı. Rafineri şirketlerinin kâr marjları da arz sıkıntısıyla birlikte yükseldi. Küresel rafineri üretiminin yaklaşık yüzde 6’sına denk gelen günlük yaklaşık 5 milyon varillik kapasitenin ikinci çeyrekte devre dışı kaldığı hesaplandı.
Ham petrol arzındaki daralma benzin, motorin ve jet yakıtı fiyatlarını yukarı çekerken faaliyetlerini sürdüren rafinerilerin fiyatlama gücünü artırdı. Yani şirketlerin maliyetleri aynı ölçüde yükselmeden gelirlerinin artması, “savaş kaynaklı ekstra kâr” tartışmasını daha da büyüttü.
Olağanüstü kâr vergisinin en dikkat çekici örneklerinden biri Birleşik Krallık’ta uygulanıyor. Rusya-Ukrayna Savaşı’nın ardından 2022’de yürürlüğe giren Energy Profits Levy kapsamında petrol ve doğal gaz şirketlerinin ekstra kazançları vergilendiriliyor.
Kasım 2024’te vergi oranı yüzde 38’e çıkarıldı. Mevcut diğer vergiler de hesaba katıldığında Kuzey Denizi’ndeki petrol ve gaz faaliyetlerinde efektif marjinal vergi oranı yüzde 78’e kadar çıkıyor. Düzenlemenin 2030’a kadar devam etmesi planlanıyor. Sektör temsilcileri ise yüksek vergi yükünün yeni yatırımları olumsuz etkileyebileceğini savunuyor.
Romanya ise enerji şirketlerine yönelik vergilendirmede farklı bir yol izliyor. Petrol ve doğal gaz üretimi, rafinaj, akaryakıt ticareti, gaz dağıtımı ve boru hattı taşımacılığını kapsayan düzenleme kapsamında şirketlerin ilgili net cirolarından yüzde 0,5 vergi alınıyor. Uygulamanın 2026 sonuna kadar devam etmesi öngörülüyor.
İtalya’da da enerji sektörüne yönelik vergi yükü artırıldı. Ülkede 2026 ve 2027 vergi dönemlerinde enerji şirketlerinin bölgesel üretim vergisi IRAP’a 2 puanlık ek yük getirildi. Hükümet bu adımla savaşın ardından yükselen elektrik ve doğal gaz maliyetleri karşısında enerji şirketlerinden daha fazla kamu payı almayı ve artan enerji maliyetlerinin tüketici üzerindeki etkisini dengelemeyi hedefliyor.
Portekiz hükümeti de petrol ve rafineri şirketlerinin olağanüstü kazançlarına yönelik yeni bir düzenlemeyi onayladı. Buna göre şirketlerin 2024-2025 ortalamasının yüzde 20’sini aşan 2026 yılı kârlarına yüzde 33 oranında dayanışma katkısı uygulanması planlanıyor. Ancak düzenleme henüz parlamentonun onayından geçmiş değil. Bu nedenle şu aşamada yürürlükte olan bir vergi uygulaması olarak değerlendirilmiyor.
Polonya’da ise çok daha yüksek oranlı bir vergi teklifi gündemde. Teklif, yakıt üreten, ticaretini yapan veya ithal eden şirketlerin 2025 satış gelirlerinin yüzde 120’sini aşan bölümüne yüzde 60 vergi uygulanmasını öngörüyor. Düzenleme alt kanattan geçti. Şimdi gözler Senato ve cumhurbaşkanının vereceği kararda.
Vergi tartışması artık tek tek ülkelerin sınırlarını da aşmış durumda. Almanya, İspanya, Avusturya, İtalya, Portekiz ve Polonya, petrol şirketlerinin savaş nedeniyle elde ettiği olağanüstü kazançların Avrupa Birliği çapında vergilendirilmesini istiyor. Altı ülkenin maliye bakanları, konunun 18-19 Eylül’de Dublin’de yapılacak AB maliye bakanları toplantısının gündemine alınması için çağrıda bulundu.
Olağanüstü kârların vergilendirilmesi tartışması ABD’de de devam ediyor. Demokrat Senatör Sheldon Whitehouse ve Temsilciler Meclisi üyesi Ro Khanna tarafından desteklenen tasarı, savaş öncesindeki petrol fiyatları ile mevcut fiyatlar arasındaki farktan doğan ekstra kazancı hedefliyor. Teklif kapsamında belirli büyüklüğün üzerindeki petrol üreticileri ve ithalatçılarına vergi uygulanması, buradan elde edilecek gelirin bir bölümünün ise düşük gelirli tüketicilere vergi iadesi olarak aktarılması öngörülüyor.
Google Play
App Store
11:58
